Jastrun właściwy

Biologia i występowanie

Jastrun właściwy to bylina o trwałym, krótkim kłączu, z którego wyrasta różyczka zimujących liści. Łodyga wzniesiona i przeważnie pojedyncza, o wysokości do 1 m, dość często owłosiona. Jest ulistniona przynajmniej do ¾ swojej wysokości.
Liście odziomkowe o łopatkowatym lub okrągławym kształcie, ogonkowe, o długości do 10 cm. Wyrastające skrętolegle liście łodygowe siedzące, obejmujące łodygę silnie wciętą nasadą. Blaszka podługowata, nieregularnie ząbkowana. Środkowe liście łodygowe mają nasady słabo zwężone i niewyraźnie uszkowate.

Kwiaty wyrastają na szczycie łodyg, kwiatostany są typu koszyczek o średnicy do 5 cm. Listki okrywy w młodych koszyczkach otulają kwiatostan, później rozprostowują się odsłaniając wnętrze koszyczka. Brzeżne duże, białe kwiaty to kwiaty języczkowe, pełniące rolę powabni. Są to kwiaty żeńskie, pozbawione pręcików. Wnętrze koszyczka wypełniają ściśle upakowane, drobne, obupłciowe kwiaty rurkowe o żółtej barwie. Kwiaty te dojrzewają stopniowo, poczynając od brzegu koszyczka w kierunku środka. Roślina kwitnie od czerwca do sierpnia, jest owadopylna. Zapylenie jest przeważnie krzyżowe, ale w końcowej fazie dojrzewania kwiatów może nastąpić ich samozapylenie, gdyż łatki znamienia słupków ślimakowato się wydłużają i mogą zebrać pyłek. W ten sposób roślina zapewnia sobie możliwość wytworzenia nasion, gdyby z jakichś powodów nie odwiedziły jej owady przenoszące pyłek.
Owoce to dziesięciożeberkowe, jednonasienne niełupki, bez rąbka kielichowego. Nasiona rozsiewane są przez wiatr lub przez zwierzęta roślinożerne (endozoochoria). Złocień rozmnaża się również wegetatywnie z fragmentów korzeni.

Siedlisko
Jastrun właściwy rośnie na suchych łąkach, brzegach lasów, zaroślach i miedzach. Roślina umiarkowanie światłolubna, preferuje gleby świeże, żyzne, o odczynie obojętnym.

Występowanie
Rodzimy obszar jego występowania jastrunu właściwego obejmuje dużą część Europy oraz Turcję i część Kaukazu. Rozprzestrzenił się też na niektórych rejonach poza obszarem swojego rodzimego występowania, m.in. w USA, gdzie jest gatunkiem inwazyjnym.
Jest dość pospolity na terenie całej Polski, w górach sięga aż po piętro halne. 

Zastosowanie

Roślina lecznicza
Jastrun znajdował zastosowanie w medycynie ludowej. Zalicza się do roślin jadalnych, chociaż na pytanie, czy jastrun właściwy jest trujący, musimy udzielić odpowiedzi twierdzącej, bowiem analiza składu chemicznego ujawnia obecność olejku eterycznego, którego głównym składnikiem jest toksyczny tujon. Zebrane zioła jastruna właściwego wykorzystywano między innymi do zwalczania pasożytów. Świeże liście uważano za pomocne przy leczeniu niestrawności i duszności oraz jako środek moczopędny i uspokajający. Obecnie stosowany jest w lekach przeciw pasożytom jelitowym.

Roślina jadalna
Jastrun właściwy znajduje swoje miejsce w kuchni. Może stanowić składnik sałatek, wzbogacając je aromatem i gorzkawym posmakiem.
Roślina ogrodowa
Jastrun właściwy uprawiany jest na rabatach oraz jako kwiat cięty. Jest łatwy w uprawie, nie ma specjalnych wymagań co do gleby i jest w pełni mrozoodporny. Najłatwiej rozmnażać go przez podział bryły korzeniowej późną jesienią lub wczesną wiosną. Można też rozmnażać z nasion lub przez sadzonki. Po przekwitnięciu kwiatostany ścina się, a jesienią przycina się całe rośliny tuż przy ziemi. Na wiosnę odnawiają się z podziemnych kłączy.