Gdzie się znajduje?
Poznań jest historyczną stolicą Wielkopolski, miastem wojewódzkim. Położone na Pojezierzu Wielkopolskim, nad rzeką Wartą, u ujścia Cybiny. To piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce (532 048 mieszkańców w grudniu 2020 r.) i ósme pod względem powierzchni (261,9 km²).
Dojazd/dojście
Poznań jest miastem tak znanym w Polsce, że raczej nie ma problemu jak się tam dostać. Przez miasta przebiega autostrada A2, jak i inne drogi dojazdowa z różnych kierunków oraz jest dobre połączenie kolejowe. Przy dworcu jest też dworzec autobusowy linii krajowych i międzynarodowych. Z dworca na rynek jest około 2 km, co zajmie nam 25 minut. Można też skorzystać z transportu miejskiego, co też może nam zająć od 15 do 25 minut.
Historia
W 1253 roku poznańska siedziba książęca została przeniesiona z prawego na lewy brzeg. Na wzgórzu wybudowano zamek, a pomiędzy nim a rzeką, miasto otoczone murem, stanowiące 21 ha regularnej siatki ulic i bloków zabudowy. Mniej więcej w środku obszaru miasta umiejscowiono, lekko wznoszący się ku zachodowi, rynek. Stanowił on centrum miasta średniowiecznego pełniąc funkcje handlowo–usługowe, administracyjne i komunikacyjne.
Duży rynek został zagospodarowany przez zabudowanie środka rynku. Do rozplanowania bloku środkowego o wymiarach 74 × 76 m doszło w wyniku przywileju Przemysła II z 1280 roku, w którym zapisano konieczność budowy hali targowej, jatek rzeźniczych i chlebowych, bud kramarzy, szewców i kuśnierzy oraz prawdopodobnie również winiarni lub składu wina. Tym samym podzielono umownie śródzabudowę na administracyjną część północną (ratusz, waga) oraz półhektarowy kompleks kramów od strony południowej. Skoncentrowane urządzenia targowe pełniły rolę bazaru oddzielonego od części mieszkalnej rynku. Zostały one podzielone na 6 równoległych i ułożonych południkowo parcel o różnych szerokościach (6–22 m), z których każda skupiała czeladników tej samej profesji. Na skrajnej, wschodniej parceli swoje kramy posiadali budnicy, na zachód od nich szewcy, następnie krojownicy sukna, kramarze, piekarze oraz rzeźnicy wraz z garbarzami. Pomiędzy podłużnymi parcelami powstało 5 wewnętrznych ciągów komunikacyjnych i jedyna nazwana uliczka poprzeczna Crux (łac. Krzyż). Każda z parceli została podzielona na małe, jednotraktowe działki o różnych wymiarach. Łącznie było ich ok. 200, z czego 40 dostępnych z zewnątrz, a pozostałe 160 z wewnętrznych uliczek zamkniętych z obu stron łącznie 12 wrotami. Istnienie bloku śródrynkowego podzieliło plac na cztery wnętrza. W ten sposób powstał tzw. rynek solny w części północnej placu, pomiędzy ratuszem a wagą (handlowano tam solą sprzedawaną prosto z wozów). Przed budami budników, w części wschodniej placu, mieścił się tzw. rynek śledziowy, sąsiadujący z rynkiem rybnym w okolicy dzisiejszej fontanny Prozerpiny (handlowano tam wyłącznie świeżymi rybami, gdyż sprzedażą ryb wędzonych i solonych trudnili się budnicy). Nazwy części zachodniej oraz północnej placu nie są znane, choć wiadomo, że na pierwszej z nich sprzedawano czapki, powrozy i prawdopodobnie znajdowała się tam również tandeta (miejsce handlu rzeczami używanymi). Rynki jednobranżowe powstawały również na terenie bloku śródrynkowego. Wzdłuż południowej ściany ratusza ciągnął się tzw. rynek różany, na którym, aż do 1939 roku sprzedawano kwiaty i wieńce. Na jej przedłużeniu w kierunku zachodnim znajdował się tzw. garncarski targ.
Zabudowa rynku początkowo była wyłącznie drewniana. Pierwszym murowanym budynkiem została waga miejska wybudowana w drugiej połowie XIII wieku. Następnie, na przełomie XIII i XIV wieku powstał ceglany gotycki ratusz dominujący nad parterową zabudową kramów. Dopiero w 1386 roku Poznań otrzymał przywilej Władysława Jagiełły umożliwiający budowę kamiennych kramów i sukiennic, co poskutkowało powstaniem pierwszych prywatnych, murowanych kramów oraz ogromnego budynku sukiennic na terenie dawnej parceli krojowników sukna. Jako że pierwotnie domy obrzeżne powstawały z drewna, a ulice przez długi czas były nim pokryte, pożary zdarzały się dość często. Gdy jeden z nich w 1447 roku strawił większość zabudowy miasta, odbudowano je już w gotyckich formach ceglanych.
Rynek przez długi czas pozostawał miejscem gwarnym i hucznym. Okresem wzmożonego ruchu kupieckiego były cztery doroczne jarmarki: wielkanocny, świętojański, św. Michała i gwiazdkowy. Drugi z nich, organizowany na przełomie czerwca i lipca, stanowiąc najważniejszy element życia miasta, zrzeszał przybyszów z całej Polski i innych krajów.
Na początku XVI wieku część budników, przed fasadami swoich kramów, wymurowała ganki wsparte na kolumienkach, przekształcone później w podcienia.
W 1565 roku, u wylotu różanego targu, wybudowano kamienny pręgierz do wykonywania publicznej kary chłosty. Nie wiadomo jednak, czy wcześniej na tym miejscu znajdował się jego drewniany odpowiednik.
W XVI wieku na rynku znajdowały się cztery studnie publiczne (po jednej w każdym z narożników) i dwie prywatne. Fundatorem pierwszej z nich, umiejscowionej w 1554 roku u wylotu ulicy Woźnej, był Jan Grodzicki. Druga powstała w 1570 roku przed fasadą kamienicy nr 83 jako własność Jana Tauta.
Pożar w 1536 roku strawił większość jatek i bud bloku środkowego oraz poważnie uszkodził wieżę ratuszową. Rozległe zniszczenia zaowocowały w późniejszych latach wprowadzeniem wśród zniszczonych budynków stylu renesansowego, najczęściej wg projektów Jana Baptysty Quadro. W latach 1550–1560 dokonano przebudowy Ratusza, a w 1563 – Wagi. Pożar doprowadził również do licznych zmian w strukturze zabudowy śródrynkowej, a z czasem jej wyższe kondygnacje zaczęły coraz częściej przejmować funkcje mieszkalne, zatracając tym samym pierwotną, handlową funkcję bloku.
W 1613 roku, wg projektu Krzysztofa Redella odnowiono studzienki znajdujące się w narożach rynku. Pośrodku ośmiobocznych dębowych cembrowin, pomalowanych tak, by imitowały kamień, umiejscowiono słupy zwieńczone drewnianymi i polichromowanymi rzeźbami przedstawiającymi rzymskie bóstwa.
Gdy w 1655 roku Szwedzi zajęli Poznań rynek został zawalony gruzami, a przyrynkowe kamienice zamieniono na szwedzkie więzienia. W wyniku zarazy w 1709 roku większość mieszkańców kamienic zmarła, a te stały puste i niszczały. Powstałe wówczas zniszczenia oraz te wynikłe z powodzi w 1736 roku doprowadziły do konieczności odbudowy części kamienic i wykonania nowych fasad wielu z nich. Pod koniec XVIII wieku na rynku pojawili się tzw. Wegrzyni, czyli kupcy greccy handlujący winem.
Po II wojnie północnej, w 1779 roku, powołano komisję dobrego porządku, doprowadziła ona do wprowadzenia w zabudowie rynkowej stylu klasycystycznego. Jeden z jej przewodniczących – Kazimierz Raczyński pod koniec XVIII wieku odbudował Zamek Królewski oraz nadał, wybudowanemu pół wieku wcześniej w zachodniej części bloku śródrynkowego, odwachowi jego obecną formę. W tym czasie, pod numerami 78 i 91, wzniesiono kolejno pałace Działyńskich i Mielżyńskich. W XVIII wieku, za sprawą jej wielofunkcyjności, Wagę Miejską zaczęto nazywać Starym Ratuszem. Pełniła ona wówczas rolę składu towarów, wagi, ratusza oraz mieszkania. W XVII i 1. połowie XVIII wieku fasady kamienic wyposażone były w pilastry i pozbawione dekoracji – tynkowano je na gładko. Elementy ozdobne znajdowały się wyłącznie w ich szczytach. Sytuacja ta zaczęła zmieniać się u schyłku XVIII wieku, kiedy to coraz popularniejsze stawały się bogate zdobienia fasad rzeźbą, złoceniami i polichromiami.
Zabór pruski odcisnął ogromne piętno na architekturze Starego Rynku w Poznaniu. Rozpoczęto podwyższanie kamienic do czterech kondygnacji, co w naturalny sposób doprowadziło do zmian elewacji, przykrywanych coraz częściej nieestetycznymi jarmarcznymi reklamami. W 1871 roku wszystkie partery Starego Rynku i pobliskich ulic przekształcono na cele handlowe. Po 1888 roku, nastąpiło łączenie parcel i powstawały tam cztero- bądź pięciokondygnacyjne domy z płaskimi dachami, zupełnie nie przystające do reszty otaczających je domów. Kilka z nich pojawiło się również na Starym Rynku.
Ze względu na jego centralne położenie, przez rynek przebiegła pierwsza w Poznaniu linia tramwaju konnego uruchomiona 31 lipca 1880 roku. Przystanek zlokalizowano przy figurze św. Jana Nepomucena.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, powstały plany uporządkowania zabudowy rynku. Planowano usunięcie wszystkich szpecących reklam i napisów, ograniczenie ruchu kołowego na płycie rynku oraz uprzywilejowanie ruchu pieszego poprzez poszerzenie chodników. Żaden z powyższych projektów nie doczekał się jednak swojej realizacji.
Wkroczenie wojsk niemieckich do Poznania nie odcisnęło większego piętna w zabudowie rynku. Większe zmiany planowano natomiast przeprowadzić w procesie germanizacji – później. Za to największe zniszczenia tkanki miejskiej nastąpiły dopiero w czasie walk o miasto zimą 1945 roku. Wówczas około 60% zabudowań Starego Rynku uległo zniszczeniu strawione przez pożary lub uszkodzone pociskami i bombami. Ze 100 budynków, przetrwało w prawie nienaruszonym stanie zaledwie 20. Całkowitemu zniszczeniu uległ natomiast odwach oraz pałace: Działyńskich i Mielżyńskich, podobnie jak wyższe piętra ratusza wraz z wieżą – ocalały jedynie jego dwie pierwsze kondygnacje.
Potrzeba odbudowy zniszczonych zabudowań Starego Miasta po II wojnie światowej stała się okazją dla architektów miejskich do diametralnej zmiany jego funkcji. Zadecydowano wówczas o przeniesieniu, historycznie podstawowej funkcji Starego Rynku, przywracając mu jego funkcje mieszkalne i uzupełniając je licznymi instytucjami kultury i nauki, muzeami, galeriami oraz punktami obsługi turystów. W ten sposób plac przekształcono w reprezentacyjny salon miasta.
Rozkwit życia na Starym Rynku po II wojnie światowej nastąpił dopiero na początku lat 90. Wtedy też na placu pojawiły się pierwsze restauracyjne ogródki. Obecnie Stary Rynek jest jedną z głównych atrakcji turystycznych miasta. Ponadto, na płycie organizowane są coroczne imprezy takie jak: Jarmark Świętojański, Betlejem Poznańskie, Międzynarodowy Festiwal Rzeźby Lodowej oraz Ogólnopolski Festiwal Dobrego Smaku.
Na początku XXI wieku podjęto się odtworzenia, zlikwidowanych w końcu XIX wieku, trzech narożnych studzienek. W 2002 roku powstała, wg projektu Mariana Koniecznego, fontanna Apolla umiejscowiona na przecięciu osi fontanny Prozerpiny i figury św. Jana Nepomucena. Rok później, w południowo-zachodnim narożniku rynku, powstała fontanna Neptuna wg projektu Adama Piaska i Marcina Sobczaka, a w 2005 roku zakończono prace nad fontanną Marsa wg projektu Rafała Nowaka. Wszystkie odtworzone rzeźby wykonano z brązu, a cembrowiny wykuto w piaskowcu.
Zabudowa rynku
Stary Rynek w Poznaniu jest kwadratem o boku długości 141 metrów, a z każdej ze ścian wychodzą trzy ulice, z czego dwie skrajne z narożników.
Najbardziej charakterystyczną budowlą jest renesansowy ratusz – symbol Poznania, uznawany za najpiękniejszy ratusz w Polsce. Każdego dnia o 12:00 z wieży rozlega się hejnał, a obok zegara pojawiają się dwa koziołki. Na to przedstawienie najlepiej przyjść kilkanaście minut przed południem – potem może nie być już miejsca.
Przed ratuszem stoi pręgierz – słup przy którym w dawnych czasach wymierzano kary – obcinano uszy czy chłostano za różne przewinienia. Po jego lewej stronie ciągnie się rząd uroczych i domków budniczych, pomalowanych w jaskrawe barwy. W ich podcieniach niezmiennie od wieków toczy się handel – niegdyś świecami czy rybami, dzisiaj pamiątkami. Z kolei na tyłach ratusza znajduje się gmach dawnej Wagi Miejskiej, a nieopodal Odwach zbudowany w latach 1783-1787, obecnie mieści się tutaj Muzeum Powstania Wielkopolskiego. W południowej części rynku stoi figura św. Jana Nepomucena.
Wchodząc w małą uliczkę pomiędzy ratuszem a budynkiem wagi odnajdziemy Studzienkę Bamberki, zwieńczona figurą dziewczyny w charakterystycznym stroju, niosącą dwa dzbany wody. Nawiązuje ona do przybycia do Poznania dużej grupy osadników z niemieckiego Bambergu, którzy w XVIII wieku zasiedlili wyludnione podpoznańskie wsie, a z biegiem lat ulegli polonizacji tworząc wyrazistą grupę etnograficzną, której tradycje żywe są w Poznaniu do dzisiaj.
Cztery pierzeje Starego Rynku w Poznaniu zabudowane są kamienicami, które reprezentują szeroki wachlarz stylów architektonicznych: od gotyku po modernizm. Obecny ich wygląd to w dużej mierze dzieło powojennej odbudowy, kiedy to 60% zabudowy legło w gruzach.
Szczególnie warto zwrócić uwagę na budynek pod numerem 78 znany jako Pałac Działyńskich, którego reprezentacyjna barokowa elewacja zwieńczona jest figurą pelikana. Drugi z pałaców – klasycystyczny Pałac Mielżyńskich stoi przy północnej pierzei. W trakcie wojen napoleońskich swoją kwaterę mieli w nim Jan Henryk Dąbrowski oraz Józef Wybicki – autor polskiego hymnu. Na narożniku z ulicą Zamkową uwagę zwraca kamienica ozdobiona figurą. To Jan Baptysta Quadro – twórca poznańskiego ratusza.
Przy Starym Rynku w Poznaniu można odwiedzić aż pięć muzeów. W samym ratuszu mieści się Muzeum Historii Miasta Poznania. Do kamienicy znajdującej się naprzeciwko (aczkolwiek wejście jest od ul. Klasztornej) zaprasza Rogalowe Muzeum Poznania. Nieco dalej na tej samej pierzei mieści się Muzeum Instrumentów Muzycznych – jedno z niewielu takich w Europie. Po drugiej stronie rynku, w budynku Odwachu – dawnego miejskiego arsenału – swoją siedzibę ma Muzeum Powstania Wielkopolskiego. Wreszcie, w kamienicy na rogu z ulicą Zamkową powstało Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza.
