Gdzie się znajduje?
Warszawa to stolica Polski i zapewne jest znana każdemu Polakowi. Obecnie ma około 2 milionów mieszkańców. Jest głównym ośrodkiem politycznym, naukowym, gospodarczym oraz kulturalnym kraju. Znajdują się tu siedziby najważniejszych urzędów centralnych, ambasady innych krajów, polski Parlament. Dojazd też nie stanowi problemu, bo jak to się mówi „Wszystkie drogi prowadzą do …” do stolicy. Zarówno samochodem, autobusem, koleją czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Przy włączonej nawigacji, dotarcie do Zamku Królewskiego samochodem nie stanowi problemu, no chyba, że są duże korki. Na miejscu jest kilka dużych parkingów. A turyści indywidualnie zwiedzający Warszawę, znajdą tam połączenie komunikacją miejską. Na przykład od dworca Warszawa Centralna, najlepiej pojechać autobusem linii 160 lub tramwajem linii 4. Można też pieszo, to niecałe 3 km (około 35 min.), a przy okazji popodziwia się też inne zabytkowe miejsca w Warszawie.
Historia
Wzniesienie drewniano-ziemnego grodu na skarpie wiślanej u ujścia rzeczki Kamionki związane było z założeniem (lokacją) miasta Warszawy. Obie inicjatywy przypisuje się księciu Bolesławowi II mazowieckiemu, panującemu w latach 1294–1313. Gród pełnił funkcje obronne. W pierwszej połowie XIV wieku pierwotny gród-strażnica przekształcił się w ośrodek władzy książąt mazowieckich. Za panowania księcia Trojdena I (1314—1341) został siedzibą kasztelana warszawskiego i jedną z rezydencji władcy. Do rangi naczelnego grodu dzielnicy awansował za panowania księcia Kazimierza I (1349–1374). Stopniowo wprowadzano zabudowę ceglaną, przekształcając gród w zamek. W linii wałów wzniesiono: na południu – obronno-mieszkalną Wieżę Wielką (łac. Turris Magna), na północy wieżę bramną ze zwodzonym mostem zwaną Żuraw; powstał też pierwszy (południowo-wschodni) odcinek muru obwodowego.
Zapewne w połowie XIV wieku powstała najstarsza z zachowanych do dziś części budowli, tzw. Wieża Wielka, zwana też Grodzką. Ta założona na planie kwadratu, czterokondygnacyjna obronna budowla do dziś istnieje w swojej części piwnicznej i parterowej. Kolejne etapy rozbudowy gmachu mają związek z rozwojem Warszawy – gotyckie formy zamek przybrał w pierwszych dekadach XV wieku, kiedy to z Czerska do Warszawy książę Janusz I Starszy przeniósł stolicę Księstwa Mazowieckiego. To dzięki niemu w latach 1407-1410 stanął tu trzykondygnacyjny murowany pałac tzw. Dom Wielki (Curia Maior), mieszczący nie tylko książęce apartamenty, ale i salę używaną przez wiele lat jako miejsce obrad sejmu mazowieckiego.
Jednak największą przemianę warszawska siedziba książęca przeszła w drugiej połowie XVI wieku za sprawą Zygmunta Augusta, który warszawski obiekt wybrał na swoją nową siedzibę. Jej rozbudowę oddał w ręce cenionych w owym czasie architektów, pochodzącego ze Śląska Jakuba Parra (który niewiele wcześniej zamienił w perłę sztuki renesansowej zamek w Brzegu) oraz Włocha Jana Baptysty Quadro, autora poznańskiego ratusza. W chwili gdy renesansowi architekci rozpoczynali tu pracę, warszawski zamek składał się z Domu Wielkiego z Wieżą Grodzką, budynku południowego oraz Dworu Mniejszego. W ramach przebudów i rozbudów rozpoczętych w drugiej połowie XVI wieku powstał m.in. Nowy Dom, mieszczący prywatne apartamenty króla, Dom Wielki przekształcono w budynek sejmowy, Dom Mniejszy przebudowano na potrzeby Anny Jagiellonki (powstała tu m.in. duża jadalnia oraz kaplica), zaś całemu założeniu nadano bardziej spójny wyraz. Prace nad przemianą zamku ze średniowiecznego obiektu obronnego w zdobną rezydencję królewską trwały także w kolejnych latach, kiedy to kolejni włoscy architekci zajmowali się przebudową zamkowych wnętrz.
Gdy w 1596 roku Zygmunt III Waza uczynił Warszawę stolicą Rzeczypospolitej zamek stał się najważniejszą budowlą w państwie. W kolejnych latach stopniowo scalono ostatecznie wszystkie zamkowe zabudowania, kształtując nieregularne, pięcioskrzydłowe założenie z wewnętrznym dziedzińcem od frontu poprzedzonym skrzydłem z więżą zegarową i przejazdem bramnym. W 1632-1648 na tzw. Dziedzińcu Przednim (czyli dzisiejszym Placu Zamkowym) Władysław IV ufundował pomnik pamięci swego ojca, Zygmunta III Wazy. Monument zwany dziś Kolumną Zygmunta zaprojektowali zapewne: architekci Augustyn Locci (odpowiadał za urbanistyczne ulokowanie pomnika) i Costante Tencalla (odpowiedzialny za prace techniczne), rzeźbiarz Clemente Molli (autor figury króla) i Daniel Tym, który ją odlał w brązie. Kolejny mieszkaniec zamku – Jan Kazimierz przemienił dużą część wnętrz w pełne przepychu barokowe apartamenty zdobne tapiseriami, malarstwem ściennym, sztukateriami, kobiercami.
Rok 1656 – to kolejna ważna data w dziejach Zamku Warszawskiego. To wtedy w wyniku najazdu Szwedów gmach uległ zniszczeniu: najpierw został splądrowany, okradziony z elementów wyposażenia wnętrz, detali, mebli, dzieł sztuki, później zaś spalony (do połowy XVIII wieku płonął zresztą kilkukrotnie). Przestał nadawać się na królewską rezydencję. Kolejni władcy rezydowali więc w innych budynkach: Jan III Sobieski w Wilanowie, August II Mocny i August III – w Pałacu Saskim.
Remontu zrujnowanego Zamku Królewskiego podjął się dopiero Stanisław August Poniatowski w latach 60. XVIII wieku. To jego nadworni architekci, Jakub Fontana, Dominik Merlini i Jan Chrystian Kamsetzer są odpowiedzialni za odbudowę królewskiej rezydencji w stylu klasycystycznym. Wśród twórców zajmujących się aranżacją poszczególnych zamkowych wnętrz znaleźli się m.in. Andre Lebrun, Marcello Baciarelli, Bernardo Belotto, Jan Bogumił Plersch. Poza odbudową zniszczonego skrzydła południowego czy nowym układem i wystrojem reprezentacyjnych sal (wśród najstaranniej wyposażonych były m.in. Apartament Wielki, Sala Prospektowa, Sala Asamblowa, królewska kaplica i sypialnia czy nowo powstałe Sala Tronowa, Przedpokój Senatorski zwany Salą Rycerską czy Gabinet Monarchów Europejskich) do zamkowych zabudowań dołączono Bibliotekę Królewską. Choć nie wszystkie plany i projekty Stanisława Augusta względem Zamku Królewskiego udało się zrealizować, za jego czasów gmach odzyskał znaczenie i zyskał wygląd nie odstający znacząco od innych ówczesnych rezydencji królewskich. To właśnie tu w latach 1788 -1794 obradował Sejm Wielki, w czasie którego w roku 1791 uchwalono Konstytucję 3 Maja.
Po rozbiorach Zamek Królewski był miejscem rezydowania namiestników carskich, później urzędników zaborców; ostatnim z działań ważnych dla zamkowej bryły było zbudowanie w latach 1818–1821 u podnóża Zamku po jego wschodniej stronie tzw. Arkad Kubickiego (zaprojektowane przez Jakuba Kubickiego podcienia były częścią dużego projektu aranżacji zamkowych ogrodów).
Po odzyskaniu niepodległości, jeszcze w 1920 roku żywy był pomysł, aby na Zamku osiadł Józef Piłsudski, ten jednak na swoją rezydencję wybrał Belweder. Mieszkania w zamkowych skrzydłach w latach międzywojennych zajmowali m.in. Ignacy Paderewski, Stefan Żeromski, Stanisław Przybyszewski. Opiekę nad Zamkiem Królewskim, podobnie jak nad innymi obiektami zabytkowymi w Warszawie piastowało Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości; kuratorem Zamku został architekt i konserwator zabytków Kazimierz Skórewicz, projektant budynków sejmowych, a przed odzyskaniem niepodległości główny architekt Baku. To Skórewicz nadzorował renowację zamkowych skrzydeł oraz odtworzenie wystroju jego wnętrz (w tym odzyskiwanie wywiezionych przez Rosjan elementów wyposażenia). W 1928 roku Kazimierza Skórewicza zastąpił Adolf Szyszko-Bohusz, krakowski architekt i ekspert z dziedziny opieki nad zabytkami, odpowiedzialny m.in. za konserwację zabudowań na Wzgórzu Wawelskim. Szyszko-Bohusz kreślił wielkie plany rozbudowy warszawskiego zamku, stworzenia nowych sal prezydenckich, budowy ogrodu zimowego od strony Wisły. Plany te pokrzyżował wybuch II wojny światowej. W latach międzywojennych Zamek Królewski, choć nie stał się oficjalną siedzibą władz, służył celom reprezentacyjnym. Organizowano tu uroczyste rauty i spotkania, tu podejmowano władze innych krajów. Zamek był też scenerią ważnych wydarzeń, np. to na Placu Zamkowym w 1920 roku Józefowi Piłsudskiemu wręczono buławę marszałkowską, na Zamku od 17 do 20 grudnia 1922 wystawiona była trumna ze zwłokami prezydenta Gabriela Narutowicza, tu w 1926 roku odbyło się zaprzysiężenie Ignacego Mościckiego na prezydenta Rzeczypospolitej. Ignacy Mościcki zamieszkał na Zamku i w jego salach miał swoje gabinety urzędowe; jednocześnie część budynku już wtedy działała jako muzeum, z prezentowaną tu kolekcją dzieł sztuki; w 1936 roku ukazał się przewodnik po zbiorach i po samym budynku pióra kustosza sal zamkowych sal, Kazimierza Brokla. Mimo burzliwych losów i niejednorodnej bryły, w której widoczne były różne etapy budowy i metamorfozy królewskiej rezydencji Zamek Królewski był uważany za jeden z najważniejszych budynków w kraju, o wielkim znaczeniu symbolicznym i tożsamościowym.
Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 Zamek Królewski spłonął po niemieckich bombardowaniach. Po zajęciu Warszawy przez wojska niemieckie rozpoczęła się planowa grabież dzieł sztuki z obiektu. 10 października 1939 wyspecjalizowane ekipy niemieckie pod kierunkiem historyków i ekspertów zaczęły demontować posadzki, marmury, rzeźby i elementy kamienne, np. kominki i gzymsy. Do prac zapędzano codziennie setki Żydów, którzy pod nadzorem niemieckich architektów prowadzili wewnątrz prace rozbiórkowe. Zbiory te wywożono do Niemiec, magazynów w Krakowie lub wstawiano do warszawskich siedzib nazistowskich dygnitarzy. Zamek został całkowicie ogołocony, nieliczne elementy wyposażenia pozwolono zachować polskiej ekipie z Muzeum Narodowego, opisującej straty i potajemnie sporządzającej dokumentację fotograficzną zamku, pracującej pod kierunkiem historyka sztuki Stanisława Lorentza. Od listopada 1939 do połowy stycznia 1940 ekipy niemieckich saperów nawierciły otwory na dynamit w ścianach wszystkich pokojów parterowych oraz we wszystkich filarach podtrzymujących sklepienia, jednak ostateczne zniszczenie obiektu nastąpiło dopiero w czasie powstania warszawskiego, pomiędzy 8 a 13 września 1944.
Po zniszczeniach z 1944 zachowały się tylko przyziemia (piwnice), dolna partia Wieży Grodzkiej, budynek Biblioteki Królewskiej i Arkady Kubickiego. 7 czerwca 1950 utworzono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Dyrekcja Odbudowy Zamku Warszawskiego. W 1956 roku w strukturze Przedsiębiorstwa Państwowego „Pracownie Konserwacji Zabytków” (PP „PKZ”) zorganizowano Pracownię Projektową „Zamek”, której zadaniem było przygotowanie projektów odbudowy gmachu. W 1964 roku uporządkowano teren otaczający Zamek. Zewnętrzne mury podmurowano do wysokości 1 metra, a na dawnym dziedzińcu ustawiono ławki. 19 stycznia 1971 na wniosek Edwarda Gierka Biuro Polityczne KC PZPR podjęło decyzję o rekonstrukcji Zamku.
Projektanci mieli za zadanie odtworzyć bryłę gmachu i układ przestrzenny jego wnętrz w obrysie i gabarytach z 1939 roku, wmontować wszystkie zachowane elementy w ich dawne miejsca oraz odtworzyć na podstawie przekazów ikonograficznych te części Zamku, które uległy zatarciu w wyniku przebudów. Po zakończeniu prac zabezpieczających odbudowę Zamku rozpoczęto od skrzydła gotyckiego, dobrze widocznego od strony trasy W-Z. W lutym 1973 roku zakończono budowę ścian skrzydeł: gotyckiego, południowego i zachodniego, i zamontowano konstrukcję dachu. 19 lipca 1974 roku przekazano gmach w stanie surowym. Zachowane autentyczne elementy wnętrz były wykorzystywane jako wzory do odtworzenia tych brakujących, a następnie same były również umieszczane w odtwarzanych pomieszczeniach. W 1977 roku przekazano do eksploatacji pierwsze wnętrza. W 1979 roku utworzono muzeum Zamek Królewski w Warszawie – Pomnik Historii i Kultury Narodowej.
W 1980 roku razem ze Starym Miastem odbudowany Zamek Królewski w Warszawie został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
31 sierpnia 1984 zakończono odbudowę gmachu i przekazano zamek społeczeństwu. Wyposażanie wnętrz (meble, obrazy, zbiory dzieł sztuki itp.) i prace wykończeniowe trwały do 1988. W latach 2004–2008 przeprowadzono kompleksowy remont pałacu Pod Blachą (który w 1989 włączono do zespołu zamkowego), a w latach 1996–2009 remont Arkad Kubickiego, które łączą średnie i dolne Ogrody Zamkowe. W 2009 konserwator zabytków podjął decyzję o przywróceniu oryginalnego koloru wschodniej elewacji saskiej (tj. elewacji od strony Wisły). Prace rewaloryzacyjne przeprowadzono w latach 2012–2013.
Zamek pełni funkcję muzeum i podlega bezpośrednio Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Od 2014 muzeum nosi nazwę Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum. Rezydencja Królów i Rzeczypospolitej.
Co możemy zwiedzać
Plac Zamkowy w Warszawie to rozległy plac położony na Starym Mieście, w jego południowej części, można stąd podziwiać, jak Zamek wpisuje się w warszawską Starówkę. Do ważniejszych budynków znajdujących się przy placu – oprócz Zamku Królewskiego – zalicza się kolumna Zygmunta III Wazy, kościół św. Anny czy Pałac pod Blachą.
Po wejściu na Dziedziniec wchodzimy do Sieni Wielkiej, gdzie rozpoczynamy zwiedzanie wnętrz. Znajduje się tu Punkt Informacji oraz broszury ze zdjęciami i informacjami o salach wraz z mapą zamku. Na Zamku Królewskim możemy wybrać się licznymi trasami zwiedzania po wnętrzach i ekspozycjach stałych m.in. trasą zamkową poprzez sale parteru i I piętra (Galeria Lanckorońskich, Biblioteka Królewska, Apartament Wielki i Królewski, Sale Sejmowe, Pokoje Królewiczowskie), następnie zajrzeć do Pałacu pod Blachą, przejść przez Arkady Kubickiego czy Ogrody Górne. Możliwa również wizyta zamkowa w wersji skróconej – kierunek zwiedzania prowadzi m.in. takim szlakiem – Sala Wielka, Antyszambra Sali Wielkiej, Pokoje Królewiczowskie (Matejkowskie), Galeria Królewiczowska, Pokój Marmurowy, Sala Rycerska, Sala Tronowa, Apartament Królewski (z wyjątkiem Pokoju Żółtego i Zielonego). Można zwiedzać piękne komnaty królewskie, wspaniale zdobione sale, które były centrum spotkań towarzyskich i ważnych obrad dotyczących spraw wagi państwowej. Komnaty przyciągają wzrok swoim bogactwem. Najpiękniejszym wnętrzem był pokój sypialny. Jego charakter określa elegancka, wykonana z cisowego drewna boazeria, niezwykłe tkaniny obiciowe oraz obrazy malowane przez Marcella Bacciarellego. Równie piękną jest Sala Tronowa, która projektowana była przez cały zespół artystów królewskich. Wykorzystane zostały w niej pochodzące z Paryża boazerie, murowane kominki z Rzymu, piękne konsole z blatami mozaikowymi oraz posągi starożytnych mężów stanu i wodzów dłuta Angela Pucinellego. Imponujące są także Pokoje Matejkowskie, bogate w obrazy twórczości Jana Matejki, które nawiązują do ważnych wydarzeń, które miały miejsce w historii Polski. Zamek Królewski w Warszawie jest niezwykłym miejscem, które za swoimi murami skrywa eksponaty upamiętniające panowanie królów Polski. Przypomina o kluczowych wydarzeniach dla kraju.
Jedną z nich jest Galeria Lanckorońskich, którą w 1994 roku hrabina Karolina Lanckorońska przekazała 37 obrazów do Zamku Królewskiego. Kolekcja zawiera dwa obrazy (portrety) Rembrandta: Uczony przy pulpicie i Dziewczyna w ramie obrazu, oba obrazy znajdowały się pierwotnie w kolekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego. Niezwykle bogatą jest także kolekcja kobierców wschodnich a także monet, medali i odznaczeń obrazujących historię polskiego mennictwa od początków państwa polskiego po czasy współczesne.
W Kaplicy Małej Zamku Królewskiego w Warszawie przechowywane są insygnia królewskie Stanisława Augusta Poniatowskiego: Łańcuch Orderu Orła Białego, miecz ceremonialny Orderu św. Stanisława oraz berło z akwamarynu. W kaplicy znajduje się także urna z sercem Tadeusza Kościuszki.
Na Zamku Królewskim w Warszawie przechowywane są insygnia władzy Prezydenta RP: tłoki pieczętne Prezydenta Rzeczypospolitej, Chorągiew Rzeczypospolitej oraz dokumenty państwowe, które 22 grudnia 1990 roku Ryszard Kaczorowski przekazał Lechowi Wałęsie.
Ogrody zamkowe od wieków był ważnym elementem warszawskiej rezydencji królewskiej. Swoją historią sięgają książąt mazowieckich, królów polskich i pierwszego prezydenta Rzeczpospolitej. Zachowały one elementy sztuki ogrodowej z różnych historycznych epok. Bez wątpienia okres wojny był najgorszym czasem dla Ogrodów Zamkowych – były one mocno zaniedbane, posadzono tu rozłożyste orzechy włoskie i ogromne topole, które zaburzały całościowy układ ogrodu.
Obecnie rośnie tu około 80 stuletnich drzew, a teren zdobią fontanny oraz liczne rodzaje roślin i kwiatów. Dzisiejsze zrekonstruowane Ogrody Zamkowe to wspaniały teren spacerowy, z ławkami i zamkową kawiarnią widokową.
