Zamek w Będzinie

Gdzie się znajduje?

Będzin jest jednym z miast, należących do Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Należy do najstarszych miast województwa śląskiego – prawa miejskie (na prawie magdeburskim) uzyskał w 1358, wcześniej miał lokację na prawie polskim. Pod kątem historycznym był stolicą regionu Zagłębia Dąbrowskiego oraz częścią dawnej ziemi krakowskiej Małopolski.
Dojazd/dojście
Będzin położony jest w odległości 12 km od stolicy województwa śląskiego – Katowic, 5 km od centrum Sosnowca i 4 km od Dąbrowy Górnicze. Za­mek znaj­du­je się kil­ka­set me­trów na wschód od tra­sy E75 Ka­to­wi­ce-War­sza­wa i nie­co na pół­noc od dro­gi E40 pro­wa­dzą­cej do Kra­ko­wa. Pod zam­kiem nie­wiel­ki par­king.
Moż­na tu­taj do­je­chać tram­wa­jem z So­snow­ca (li­nia 21, 27), Dą­bro­wy Gór­ni­czej (21, 22, 25) albo Cze­la­dzi (25), au­to­bu­sem z Ka­to­wic (40, 800, 807) lub po­cią­giem. W tym przy­pad­ku po wyj­ściu ze sta­cji (jej za­chod­nią stro­ną) na­le­ży skrę­cić w pra­wo w ul. Ma­ła­chow­skie­go, a po­tem do koń­ca, aż do skrzy­żo­wa­nia z al. H. Koł­łą­ta­ja. Na skrzy­żo­wa­niu odro­bi­nę w lewo i już je­ste­śmy na miej­scu.

Historia

Historia fortyfikacji w Będzinie sięga IX wieku. Już wtedy na Górze Zamkowej wzniesiono gród, prawdopodobnie należący do plemienia Wiślan lub jego zachodniego odłamu. Gród był kilkakrotnie rozbudowywany: m.in. w miejsce pierwotnej palisady wzniesiono istniejący do dziś zewnętrzny wał podgrodzia, a wewnętrzny wał podgrodzia zniwelowano celem założenia cmentarza wczesnochrześcijańskiego (XII wiek). Osadnictwo podgrodowe rozwijało się na południowym stoku wzgórza.
Zamek po raz pierwszy jest odnotowany jest w dokumentach od 1349 roku, kiedy to wymieniono Wiernka – burgrabiego będzińskiego. Wspominają o nim również Jan z Czarnkowa i Jan Długosz w spisie warownych budowli wzniesionych przez Kazimierza Wielkiego.
W drugiej połowie XIII wieku, prawdopodobnie za panowania Bolesława Wstydliwego, w obrębie grodu wzniesiono kamienny stołp – wieżę, istniejącą do dziś. W 1349 Kazimierz Wielki dobudował do niej zamek, który składał się początkowo z zamku górnego (ta część – po przebudowach – istnieje do dziś) otoczonego dwoma pierścieniami murów, oraz dolnego, z bramą wjazdową od strony północnej (do dziś zachowane dolne partie murów). Budowa zamku związana była ściśle z utratą Śląska i jego przejściem pod panowanie czeskie (1348) – granica między Koroną Polską, a Czeską przebiegała wówczas po linii Czarnej Przemszy, a więc u samego podnóża zamku. W 1364 r. gościł tu Karol IV cesarz niemiecki i król czeski. W 1434 r. na zamku zawarto ugodę pomiędzy panami śląskimi i małopolskimi w sprawie zwalczania przygranicznych rabusiów, a w 1588 zostały tu zawarte „Pakty będzińsko-bytomskie” zobowiązujące Maksymiliana Habsburga do zrzeczenia się pretensji do tronu polskiego.
W murach zamkowych gościli królowie polscy – w 1574 r. Henryk Walezy, w 1683 Jan III Sobieski, w drodze pod Wiedeń a w 1697 August II Mocny.
W połowie XIV w., wzniesiono wieżę, do której nieco później dobudowano budynek mieszkalny zwany kasztelem.
Zespół budowli otoczony został dwoma obwodami murów kamiennych rozdzielonych międzymurzem. Do zamku górnego od zachodu przylegał tzw. dolny zamek z dwoma basztami i murem. Zamek będziński był sprzężony z murem kościoła oraz murami miejskimi.
W 1616 r. spaliła się część miasta wraz z zamkiem, który odbudowano, dostosowując go wtedy do celów bardziej rezydencjalnych niż obronnych. Czterdzieści lat później w czasie najazdu szwedzkiego znowu zostaje splądrowany. Jednakże dopiero po powołaniu na starostwo będzińskie przedstawicieli rodziny Mierszewskich (pod koniec XVII w.) budowla popada ostatecznie w ruinę. Sytuacja taka trwa do roku 1834.
Romantyczną neogotycką restaurację zamku przeprowadzono w 1834 r. Hrabia Edward Raczyński z ramienia Banku Polskiego powierza odbudowę zamku Franciszkowi Marii Lanci. Do surowej, gotyckiej bryły wprowadzono elementy pseudogotyckiej architektury – krenelaże na murach i wieżach, ceglane obramowania okien, ślepe machikuły. Innym z zabiegów, które nadały zamkowi obecny wygląd była przebudowa kasztelu i obniżenie wieży. W obiekcie miała zostać ulokowana Szkoła Akademiczno-Górnicza. Po odbudowie zaniechano jednak tego projektu. Opuszczony przez użytkowników znów popadł w ruinę.
Ponownie próby odbudowy podjęto już w okresie międzywojennym. Ostatecznie zamek odbudowano po II wojnie światowej i w 1956 roku przekazano na siedzibę Muzeum Zagłębia w Będzinie (do 1982 zamek był również siedzibą dyrekcji Muzeum). W 1969 r. udostępniono zwiedzającym okrągłą basztę, z której roztacza się panorama Zagłębia. W 1974 r. w piwnicach zamkowych otwarto stylową kawiarenkę.

Architektura

Zamek w Będzinie założono na pozostałościach wczesnośredniowiecznego grodu istniejącego od XI do XIII w., na wzniesieniu na lewym brzegu Czarnej Przemszy. Początkowo założenie to stanowiła cylindryczna wieża o średnicy 10,7 m wzniesiona z miejscowego kamienia w północno-wschodniej części wzgórza zamkowego. Wejście do niej znajdowało się w trzeciej, z istniejących czterech kondygnacji. Kolejnym etapem rozbudowy zamku było wzniesienie pięciokondygnacyjnej wieży na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 9 × 8,5 m, do której nieco później dobudowano budynek mieszkalny o czterech kondygnacjach, przez który prawdopodobnie prowadziło wejście do zamku. Inna koncepcja opierająca się na widoku przedstawiającym zamek na weducie Gerunga, stanowi że nie było wyodrębnionej widocznej dziś kwadratowej wieży, lecz że część zajmująca wieżę i budynek była tej samej wysokości i była przykryta jednym dachem (kasztel). Dziedziniec pierwotnie był położony o ok. 2 metry niżej niż obecnie.
Cylindryczna wieża wybudowana za czasów Bolesława Wstydliwego służyła jako więzienie i latarnia. Wieża  posiada cztery piętra,  jej wysokość  20 metrów, a  średnica  wynosi około 10 metrów. Obecnie na szczyt wieży prowadzą kręte schody, znajduje się tam taras widokowy, skąd można podziwiać panoramę Będzina.
Mury zamku w Będzinie wzniesiono techniką „opus emplectum”, która polega na murowaniu zewnętrznej i wewnętrznej części muru z ociosanych bloków kamiennych (czasem z cegieł) łączonych zaprawą wapienną i wypełnianiu przestrzeni między nimi kruszonym kamieniem zalanym także zaprawą wapienną (tzw. rumosz). Podstawowym elementem murowym stosowanym do wzniesienia zamku był dolomitowy kamień łamany.
Zamek górny otaczały dwa przedzielone bramami mury obwodowe, pomiędzy którymi wiodła droga prowadząca na dziedziniec. Istniejący dziś jedynie w formie resztek fundamentów zamek dolny znajdował się na zachód od zamku – posiadał dodatkowy mur obronny, czworoboczną basztę i bramę wychodzącą na północ.