Zamek Królewski w Sandomierzu

Gdzie się znajduje?

Sandomierz jest położony nad Wisłą, na siedmiu wzgórzach, stąd nazywane czasem „małym Rzymem”. Większość zabudowy wraz ze starówką, położona jest na lewym brzegu Wisły, a przemysłowa część leży przy prawym brzegu rzeki. Historycznie położony jest w Małopolsce, to główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej.
Dojazd/dojście
Udając się do Sandomierza własnym środkiem transportu GPS zaprowadzi nas tam (raczej) bezbłędnie. Pod zam­kiem jest (płat­ny) par­king.
A podróżując transportem publicznym. Od Warszawy jedzie pociąg IC do stacji Sandomierz. Położona jest ona po drugiej stronie Wisły i do zamku jest około 2,5 km (ale jest komunikacja miejska, więc można dojechać). Można też znaleźć autobusy – te zatrzymują się przy Bramie Opatowskiej. Przechodząc przez tą bramę do Rynku i dalej ulicą Mariacką dochodzimy do zamku, to jest około 1 km.

Historia

Zamek został zbudowany na miejscu dawnego grodu usytuowanego na jed­nym z trzech wznie­sień san­do­mier­skich, na na­jbar­dziej wy­su­nię­tym na po­łu­dnie cyplu skar­py wiśla­nej, które zapewniało skuteczną obronę przed nieprzyjacielem. Drewniany zamek miał charakter siedziby warownej. W XII wieku otoczony został drew­nia­no-ziem­nym wałem, wy­su­nię­tym przed­wałem z za­sie­kiem utwo­rzo­nym ze skośnie wbi­tych pa­li oraz sze­ro­ką na oko­ło 5 me­trów fo­są. W 1138 roku na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego Sandomierz został stolicą księstwa dzielnicowego, a zamek awansował na stałą rezydencję książąt dzielnicowych władających ziemią sandomierską. Mieszkali w nim m. in. Henryk Sandomierski, Kazimierz Sprawiedliwy, Leszek Biały, Bolesław Wstydliwy i Leszek Czarny.
Na miejscu drewnianego grodu w XIV wieku z fundacji króla Kazimierza Wielkiego wzniesiono murowaną gotycką budowlę z wieżą obronną, zbudowaną na planie ośmiobocznym, i murem zamkowym. Kronikarz Janko z Czarnkowa wymienia sandomierski zamek wśród 32 innych wystawionych z polecenia króla w ramach akcji wzmocnienia obronności kraju i poszczególnych miast. Powstał zapewne tuż przed lub równocześnie z murami obronnymi Sandomierza. W tym czasie był on jednym z ważniejszych ośrodków państwowych Małopolski, a zamek stał się siedzibą królewskich starostów, jednocześnie dość często goszcząc władców Polski m.in. Kazimierza Wielkiego, królową Jadwigę wraz z małżonkiem królem Władysławem Jagiełłą czy króla Kazimierza Jagiellończyka, za panowania, którego około 1480 roku wzniesiona została baszta południowa tzw. „kurza noga”, obecnie najstarsza zachowana część zamku.
W XVI wieku z inicjatywy króla Zygmunta I Starego rozpoczęto przebudowę gotyckiego zamku w renesansową rezydencję. Prace powierzono architektowi Benedyktowi zwanemu Sandomierzaninem. Mistrz Benedykt przebudował istniejący budynek w skrzydło południowe, wzniesiono skrzydło wschodnie i rozpoczęto budowę skrzydła zachodniego.
Za panowania następnego króla Zygmunta II Augusta kontynuowano prace przy rozbudowie zamku. Obejmowały one budowę skrzydła zachodniego zakończonego narożną wieżą oraz połączenie muru północnego z wieżą bramną. W II połowie XVI wieku, mimo iż budowla nie była dziełem skończonym, ukształtował się czworobok renesansowego zamku, który pełnił funkcje administracyjno-sądowe i stał się siedzibą starostów grodowych. Pra­ce przy wy­koń­cze­niu skrzy­deł miesz­kal­nych trwa­ły jesz­cze pod ko­niec XVI i na po­cząt­ku XVII wie­ku, a do­glą­dał ich słyn­ny wło­ski ar­chi­tekt San­ti Guc­ci.
Za panowania króla Jana Kazimierza w 1656 roku, w czasie „potopu” zamek został wysadzony w powietrze przez wycofujące się wojska szwedzkie. Zniszczeniu uległy skrzydła wschodnie i południowe. Najmniej ucierpiało, niedokończone, skrzydło zachodnie. Na polecenie króla Jana III Sobieskiego zostało ono przebudowane w wolno stojący budynek typu pałacowego, który w zasadniczym zrębie przetrwał do dnia dzisiejszego. Od tego czasu zamek stał się budynkiem użyteczności publicznej: urzędem, sądem i więzieniem oraz gospodarczym centrum klucza stanowiącego uposażenie starosty. W 1768 roku w czasie konfederacji barskiej zamek został ponownie zniszczony, tym razem przez kwaterujące w nim wojska rosyjskie.
Po III rozbiorze Polski zaborca austriacki przeznaczył zamek na sąd i więzienie. Jednakże praktyczne funkcjonowanie więzienia rozpoczęło się w 1825 roku w czasach zaboru rosyjskiego. W 1844 roku przebudowano pozostałości królewskiego zamku nadając mu surowe klasycystyczne formy architektoniczne. W końcu XIX stulecia półokrągły dziedziniec więzienny obudowano nowym skrzydłem tzw. „rogalem”, a w mur północny wstawiono budynek dla administracji więziennej. Tak ukształtowany zamek pełnił funkcje więzienne do 1959 roku.
W latach 1965-1986 przeprowadzono gruntowne prace remontowo-konserwatorskie, m. in. rozebrano budynek administracji i okalający dziedziniec „rogal”.
W 1986 roku decyzją Miejskiej Rady Narodowej w Sandomierzu przeznaczono zamek na siedzibę Muzeum Okręgowego w Sandomierzu.
W latach 1995-2002 wykonano prace związane z rekonstrukcją i stabilizacją wzgórza zamkowego oraz modernizacją dachu i poddasza zamku, a w latach 2004-2007 przeprowadzono prace rewitalizacyjne wewnątrz zamku.

Co możemy zwiedzać

Współczesny Zamek Królewski w Sandomierzu niewiele ma już niestety wspól­ne­go z go­tyc­ką wa­row­nią Ka­zi­mie­rza Wiel­kie­go. Ze starej zabudowy zachowały się jedynie relikty kamiennej wieży, pochodzącej zapewne z czasów działalności budowlanej króla Kazimierza III Wielkiego. Obecny, wolno stojący, budynek typu pałacowego stanowił niegdyś zachodnie skrzydło zamku. Wysokiej klasy kompozycja elewacji jest niezwykle ciekawym przykładem dzieła, opartego na tak zwanej „charakterologicznej” teorii porządków architektonicznych. Nad wejściem widoczny jest jedyny starszy element fasady, częściowo zrekonstruowana tablica erekcyjna z datą 1520, odnosząca się do prac, realizowanych z polecenia króla Zygmunta I Starego przez mistrza Benedykta. Z tego okresu zachowane są w ekspozycji muzealnej relikty kamieniarskiej dekoracji zamku. Skrzy­dło zam­ko­we flan­ko­wa­ne jest dwie­ma wie­ża­mi, z któ­rych po­łu­dnio­wa, zwa­na „ku­rzą no­gą”, po­cho­dzi z XV stu­le­cia, jest to najstarszy, z zachowanych, elementów korpusu zamkowego. Była niegdyś częścią reprezentacyjnego, południowego skrzydła kazimierzowskiego zamku a przebudowana została zapewne w 2. połowie XV wieku. Znajduje się tu Korona Sandomierska przypisywana królowi Kazimierzowi Wielkiemu –właściwie to kopia, bo oryginał jest w Muzeum Katedralnym na Wawelu. Znaleziona została pod korzeniami starej lipy w ogrodzie sióstr benedyktynek w Sandomierzu.
W gmachu ma swoją sie­dzi­bę Mu­ze­um Zam­ko­we, w któ­rym zgro­ma­dzo­no 11 ty­się­cy eks­po­na­tów z epo­ki ka­mie­nia, brą­zu, że­la­za, śre­dnio­wie­cza po cza­sy współ­czes­ne. Ca­łość zo­sta­ła po­dzie­lo­na te­ma­tycz­nie i udo­stę­pnio­na zwie­dza­ją­cym w ra­mach dzia­łów: ar­che­olo­gicz­ne­go, et­no­gra­ficz­ne­go, hi­sto­rii, li­te­ra­tu­ry oraz sztu­ki. Do naj­cen­niej­szych eks­po­na­tów na­le­żą tu­taj wy­ko­na­ne z ro­gu je­le­nia XII-wiecz­ne sza­chy tzw. san­do­mier­skie oraz ze­spół da­rów gro­bo­wych jed­ne­go z lo­kal­nych przy­wód­ców ple­mien­nych z II wie­ku n.e., w skład któ­re­go wcho­dzi kil­ka­dzie­siąt przed­mio­tów, m.in. ozdo­by, frag­men­ty oku­cia tar­czy, miecz, przy­bo­ry to­ale­to­we itp. Interesującym wnętrzem jest tzw. kuchnia królewska w północnej części budynku, urządzona po zniszczeniach spowodowanych przez Szwedów w 1656 roku oraz monumentalna klatka schodową w środkowej części skrzydła zamkowego, wyprowadzająca do reprezentacyjnych pomieszczeń piętra. W Wielkiej Sali zachował się portal z około 1620 roku z herbem Lubomirskich, zapewne według projektu wybitnego architekta Macieja Trapoli.