Zamek Joanitów w Łagowie Lubuskim

Gdzie się znajduje?

Łagów Lubuski to niewielka, ale za to jedna z bardziej znanych miejscowości w tym województwie. Teoretycznie to wieś, jednak ma charakter małego, przytulnego miasteczka. Na stałe mieszka tu niespełna 1600 osób. Jednak w sezonie wakacyjnym jest zdecydowanie tłoczniej. Łagów znany jest przede wszystkim z kultowego festiwalu o nazwie Lubuskie Lato Filmowe. Jednak turystów przyciąga tu również piękna przyroda, czyste jezioro (a w zasadzie dwa).
Dojazd/dojście
Do Łagowa można dojechać samochodem, autobusem czy koleją, ale najpierw należałoby dojechać do Zielonej Góry, no chyba, że Łagów znalazłby się wcześniej na trasie. Generalnie po­ło­żo­ny jest mniej wię­cej w po­ło­wie dro­gi po­mię­dzy Go­rzo­wem Wiel­ko­pol­skim a Zie­lo­ną Gó­rą, kil­ka ki­lo­me­trów na pół­noc od au­to­stra­dy A2 na od­cin­ku Poz­nań-Świe­cko (zjazd na wę­źle Gro­nów).
Można też dojechać do Łagowa pociągiem. Polregio uruchomiło wakacyjne, weekendowe kursy, można dojechać z Zielonej Góry i ze Zbąszynka.

Historia

Pier­wsza za­cho­wa­na wzmian­ka na te­mat dre­wnia­ne­go gro­du cas­trum La­go­we po­cho­dzi z ro­ku 1299 in­for­mu­jąc o prze­ka­za­niu go przez mar­gra­biów Ot­to­na, Kon­ra­da i Hen­ry­ka dei gra­tia Bran­den­bur­gen­ses et de Lan­de­sber­ge Mar­chio­nes w len­no ze wszys­tki­mi przy­le­głoś­cia­mi i pra­wa­mi bra­ciom Al­ber­to­wi i Hen­ry­ko­wi von Klep­zig. Do­bra te ród von Klep­zig u­tra­cił praw­do­po­do­bnie po ro­ku 1323, gdy wła­dzę w Mar­chii Bran­den­bur­skiej ob­jął Lud­wik V Ba­war­ski (+1361), co przy­pusz­czal­nie mo­gło wy­ni­kać z nie­chę­ci Wit­tel­sba­chów do ry­ce­rzy z Ła­go­wa, któ­rzy kil­ka lat wcześ­niej opo­wie­dzie­li się po stro­nie ksią­żąt śląs­kich w spo­rze z Bran­den­bur­gią. W 1347 ro­ku o­bar­czo­ny dłu­ga­mi Lud­wik od­dał w za­staw za kwo­tę 400 grzy­wien sre­bra hus La­go­we za­ko­no­wi Jo­an­ni­tów, któ­ry pła­cąc 100 grzy­wien mar­gra­bie­mu i 300 je­go wie­rzy­cie­lo­wi, We­sen­ber­go­wi z Lu­bu­sza, pod­pi­sał trzy­let­nią u­mo­wę dzier­ża­wy, za­mie­nio­ną w ro­ku 1350 na akt włas­noś­ci z pra­wem bu­do­wy mu­ro­wa­ne­go zam­ku. Or­ga­ni­za­to­rem no­wej jed­nos­tki ad­mi­ni­stra­cyj­nej, obej­mu­ją­cej za­się­giem te­ry­to­rial­nym rów­nież mia­sto Su­lę­cin i oko­ło dwu­dzie­stu wsi, był Her­man von Wer­berg (+1371), prze­ło­żo­ny za­ko­nu jo­an­nic­kie­go po wschod­niej stro­nie rze­ki Ła­by. Ko­man­do­ria ła­gow­ska od po­cząt­ku wcho­dzi­ła w skład ba­li­wa­tu bran­den­bur­skie­go – za­kon­nej jed­nos­tki ad­mi­nis­tra­cyj­nej cie­szą­cej się au­to­no­mią wew­nątrz Wiel­kie­go Prze­ora­tu Nie­miec, obej­mu­ją­ce­go wschod­nią część Dol­nej Sa­kso­nii, te­ry­to­rium Bran­den­bur­gii, Me­klem­bur­gii, Po­mo­rza Przed­nie­go, Po­mo­rza Za­chod­nie­go, Zie­mi Lu­bus­kiej i za­chod­nie ru­bie­że Wiel­ko­pol­ski.
Prawdopodobnie pierwszym ko­man­do­rem Ła­go­wa był Al­ber­tus he­res de La­go­wo, wy­mie­nio­ny w 1362 roku, a póź­niej, przy­naj­mniej od ro­ku 1372, Hen­ryk von We­del, po nim zaś Bus­so von Al­ven­sle­ben (+1432) za­rzą­dza­ją­cy kom­tu­rią w la­tach 1382-92. Za­pe­wne jesz­cze za cza­sów Hen­ry­ka jo­an­ni­ci ła­gow­scy roz­po­czę­li wzno­sze­nie mu­ro­wa­ne­go zam­ku w for­mie czwo­ro­bo­ku mu­rów z po­tęż­nym do­mem miesz­kal­nym i kwa­dra­to­wą przy­sa­dzi­stą wie­żą. Ró­wno­cze­śnie u je­go pod­nó­ża roz­wi­ja­ła się poz­ba­wio­na praw miej­skich dziel­ni­ca, któ­ra wkró­tce zo­sta­ła no­wym cen­trum admi­ni­stra­cyj­nym, gos­po­dar­czym i han­dlo­wym re­gio­nu. Dzię­ki wie­lu na­da­niom ziem­skim w 2. po­ło­wie XIV wie­ku or­ga­ni­za­cja ła­gow­ska roz­sze­rzy­ła zna­cznie swój za­sięg te­ry­to­rial­ny i wzmo­cni­ła sta­tus e­ko­no­micz­ny u­zys­ku­jąc pry­mat wśród in­nych ko­man­do­rii na­le­żą­cych do okrę­gu bran­den­bur­skie­go. Utra­ci­ła go jed­nak po ro­ku 1426, gdy sie­dzi­bę ba­li­w­atu prze­nie­sio­no do Słoń­ska. W dniu 5 lis­to­pa­da 1460 elek­tor Fry­de­ryk II Ho­hen­zol­lern po­twier­dził jo­an­ni­tom pra­wa do po­sia­dło­ści po­ło­żo­nych w Mar­chii Bran­den­bur­skiej.
W XVI wieku nastąpiło roz­prę­że­nie zasad społeczności zakonnej, mającej już wów­czas na po­ły la­ic­ki cha­rak­ter, a dodatkowo na­cis­ki ze stro­ny von Ho­hen­zol­ler­nów po­głę­bi­ły nad­cho­dzą­ce zmia­ny i przy­czy­ni­ły się do przej­ścia jo­an­ni­tow bran­den­bur­skich na lu­te­ra­nizm w 1538 ro­ku. Re­or­ga­ni­za­cja za­ko­nu na­stą­pi­ła wbrew po­sta­no­wie­niom je­go władz, któ­re jed­nak pod na­ci­skiem fa­li zmian re­li­gij­nych o­bej­mu­ją­cych pół­noc­ną część Eu­ro­py o­sta­tecz­nie zmu­szo­ne by­ły za­ak­cep­to­wać ten stan rze­czy. W ro­ku 1543 An­dre­as von Schlie­ben o­że­nił się, zo­sta­jąc pier­wszym kom­tu­rem ła­gow­skim bę­dą­cym w zwią­zku mał­żeń­skim.
W brew niepokojom to­wa­rzy­szą­cym re­al­nej u­tra­cie nie­za­le­żnoś­ci ba­li­wa­tu bran­den­bur­skie­go fun­kcjo­nu­ją­cy od po­ło­wy XVI stu­le­cia pod pro­te­kto­ra­tem świec­kiej wła­dzy o­śro­dek w Ła­go­wie ro­zwi­jał się go­spo­dar­czo i mi­li­tar­nie. Zmie­nił się rów­nież za­mek ła­gow­ski, w któ­rym pod­wyż­szo­no wie­żę głów­ną i do­bu­do­wa­no dwu­kon­dy­gna­cy­jne skrzy­dło pół­no­cne, a je­go mu­ry ze­wnętrz­ne wzmo­cnio­no do­sta­wia­jąc ba­sztę bra­mną i dwie ba­ste­je. Tak ufor­ty­fi­ko­wa­ny do­świad­czył je­dy­ne­go w ca­łej swo­jej hi­sto­rii o­blę­że­nia, ja­kie w ro­ku 1640 prze­pro­wa­dzi­ły wo­jska bran­den­bur­skie do­wo­dzo­ne przez ge­ne­ra­ła Bur­char­da von Gold­acke­ra, dą­żą­ce do za­ję­cia o­ku­po­wa­nej przez szwe­dzką za­ło­gę wa­ro­wni. Oblę­że­nie nie po­wio­dło się – Szwe­dzi od­par­li na­tar­cie za­bi­ja­jąc 30 żoł­nie­rzy i 7 ofi­ce­rów. W 1656 ro­ku pod mu­ra­mi zam­ku sta­nął 3-ty­sięcz­ny od­dział po­spo­li­te­go ru­sze­nia z Wiel­ko­pol­ski pod do­wódz­twem Pio­tra Opa­liń­skie­go, co by­ło re­ak­cją na na­ru­sze­nie gra­nic Rze­czy­po­spo­li­tej przez wo­jska Bran­den­bur­skie i opa­no­wa­nie kil­ku miast le­żą­cych po pol­skiej stro­nie gra­ni­cy. Nie wie­my, ja­kich ar­gu­men­tów u­żył Opa­liń­ski, ale fa­ktem jest, że wkro­czył on do zam­ku, a na­stęp­nie przez kil­ka mie­się­cy o­ku­po­wał go aż do pod­pi­sa­nia ro­zej­mu, na mo­cy któ­re­go Nie­mcy zo­bo­wią­za­li się wy­co­fać z za­ję­te­go przez nich Mię­dzy­rze­cza i Zbą­szy­nia. Zna­czny roz­wój Ła­go­wa przy­nio­sły pier­wsze de­ka­dy XVIII stu­le­cia, gdy ko­man­do­rem zo­stał mar­gra­bia Chris­tian Lud­wik von Ho­hen­zol­lern. Z je­go ini­cja­ty­wy zbu­do­wa­no koś­ciół, mia­sto zaś o­trzy­mało no­we przy­wi­le­je z pra­wem do po­bie­ra­nia ak­cy­zy i or­ga­ni­za­cji trzech jar­mar­ków w cią­gu ro­ku. Wte­dy też roz­po­czę­ły się prze­kształ­ce­nia, ja­kie w przy­szłoś­ci mia­ły ze skro­mnej, pro­win­cjo­nal­nej o­sa­dy u­czy­nić a­tra­kcyj­ny ku­rort: w są­siedz­twie za­mku von Ho­hen­zol­lern u­fun­do­wał park, a przy brze­gu je­zio­ra Trze­śniow­skie­go za­ło­żył zwie­rzy­niec do­stęp­ny dla sze­ro­kiej pu­blicz­noś­ci. Zmia­ny nie omi­nę­ły u­kła­du prze­strzen­ne­go sie­dzi­by ko­men­dan­ta, któ­ra o­trzy­ma­ła otwar­te ar­ka­dy we wscho­dniej i po­łud­nio­wej czę­ści dzie­dziń­ca, a w okre­sie póź­niej­szym – no­we ba­ro­ko­we ele­wa­cje i wy­strój wnętrz.
1810 roku za­kon jo­an­ni­tów w Pru­sach zo­stał ska­so­wa­ny na mo­cy e­dy­ktu Fry­de­ry­ka Wil­hel­ma III, a do­bra za­kon­ne prze­ję­ło pań­stwo, aby za­pe­wnić so­bie śro­dki fi­nan­so­we na spła­tę kon­try­bu­cji wo­jen­nych po prze­gra­nej woj­nie z Fran­cją. Kil­ka lat póź­niej król prze­ka­zał część da­wnej ko­man­do­rii, obej­mu­ją­cą park, zwie­rzy­niec i sześć ma­jąt­ków, w za­rząd ge­ne­ra­ło­wi Frie­dri­cho­wi Wil­hel­mo­wi von Zas­trow a później jeszcze wielu innych niemieckich rodów, osta­tnia go­spo­dy­ni za­mku, Wan­da von Pueck­ler-Lim­burg, wy­je­cha­ła z Ła­go­wa w ro­ku 1945. Po za­koń­cze­niu woj­ny mia­sto zna­la­zło się w gra­ni­cach Pol­ski, a opie­kę nad za­nie­dba­nym za­byt­kiem prze­ję­ło Sto­wa­rzy­sze­nie Hi­sto­ry­ków Sztu­ki i Kultury, or­ga­ni­zu­jąc w nim Dom Pra­cy Twór­czej. W 1962 ro­ku o­bję­ło go we wła­da­nie To­wa­rzys­two Mu­zy­­czne im. Hen­ry­ka Wie­niaw­skie­go, gosz­cząc tu wie­lu wy­bit­nych ar­ty­stów i uczo­nych, or­ga­ni­zu­jąc ple­ne­ry szkół ar­ty­stycz­nych o­raz przy­go­to­wa­nia do mię­dzy­na­ro­do­wych kon­kur­sów: cho­pi­now­skie­go i im. Wie­niaw­skie­go. Po prze­pro­wa­dzo­nym w la­tach 1966-71 re­mon­cie gmach prze­szedł pod za­rząd Ośro­dka Spor­tu i Tu­ry­sty­ki. Obecnie w zamku mieści się hotel.

Co możemy zwiedzać

Gotycki zamek Joanitów zbu­do­wa­no z ce­gły i częś­cio­wo z ka­mie­nia, na pla­nie zbli­żo­nym do tra­pe­zu o wy­mia­rach 30×34 me­try. Po­cząt­ko­wo skła­dał się on z usy­tu­owa­nych w za­chod­niej i pół­noc­nej czę­ści dzie­dziń­ca do­mów miesz­kal­nych oraz wie­ży wznie­sio­nej na pla­nie kwa­dra­tu o bo­ku 8,5 me­tra, w wyż­szych par­tiach prze­cho­dzą­cej w wa­lec. Na dole znaj­do­wał nie­wiel­ki loch, nad nim po­miesz­cze­nia dla straż­ni­ków, da­lej strzel­ni­ce i la­try­na, a na górze zwień­czo­ny blan­ka­mi szczyt słu­żył za punkt obser­wa­cy­jny z możliwością obrony. Skrzy­dło za­cho­dnie zam­ku mie­rzy­ło 27 me­trów dłu­goś­ci i 8 me­trów sze­ro­koś­ci wy­peł­nia­jąc ca­łą dłu­gość kur­ty­ny. By­ło ono je­dno­trak­to­we, częś­cio­wo pod­pi­wni­czo­ne, z dwie­ma sa­la­mi w przy­zie­miu i okna­mi od stro­ny dzie­dziń­ca. W częś­ci po­łud­nio­wej mieś­ci­ło skle­pio­ny krzy­żo­wo-że­bro­wo trój­przęs­ło­wy re­fek­tarz, a w pół­noc­nej – za­pe­wne ka­pli­cę (niezachowaną). Niektóre elementy wystroju kaplicy znaj­du­je się w zbio­rach Mu­ze­um Na­ro­do­we­go w Poz­na­niu. Jesz­cze przed 1533 re­fek­tarz zo­stał po­dzie­lo­ny na mniej­sze po­miesz­cze­nia, w któ­rych u­rzą­dzo­no zbro­jo­wnię, iz­bę dwor­ską oraz – praw­do­po­do­bnie – iz­bę knech­tów. Pię­tro do­mu za­chod­nie­go i o­by­dwie kon­dy­gna­cje bu­dyn­ku pół­noc­ne­go wy­peł­nia­ły po­miesz­cze­nia miesz­kal­ne, wśród nich kom­na­ty mi­strza, ko­men­dan­ta i je­go świ­ty. Po­zo­sta­łą, po­łud­nio­wą część pię­tra skrzy­dła za­chod­nie­go zaj­mo­wa­ła część dla goś­ci. Ko­mu­ni­ka­cja po­zio­ma mię­dzy po­szcze­gól­ny­mi iz­ba­mi o­pie­ra­ła się przy­pusz­czal­nie o dre­wnia­ne kruż­gan­ki i bie­gną­ce szczy­tem mu­ru ga­nki o­bron­ne, pio­no­wa zaś re­a­li­zo­wa­na by­ła z wy­ko­rzy­sta­niem dre­wnia­nych scho­dów do­sta­wio­nych do ścian ze­wnętrz­nych.
Budynki miesz­kal­ne i go­spo­dar­cze zam­knię­to od wscho­du i po­łud­nia mu­rem kur­ty­no­wym zwień­czo­nym kre­ne­la­żem, z wjaz­dem na dzie­dzi­niec po­prze­dzo­nym dłu­gim dre­wnia­nym mos­tem ni­we­lu­ją­cym ró­żni­ce po­zio­mów po­mię­dzy przed­zam­czem i zam­kiem. Przy­pusz­czal­nie na prze­ło­mie XIV i XV wie­ku za­mek wy­so­ki o­to­czo­no cią­giem ce­gla­nych mu­rów o wy­mia­rach 70×70 me­trów i wy­so­koś­ci od 8 do 11 me­trów, któ­ry oprócz za­dań o­bron­nych pe­łnił rów­nież fun­kcję kon­stru­kcji o­po­ro­wej dla sztu­cznie u­sy­pa­ne­go wznie­sie­nia zam­ko­we­go. Ten do­da­tko­wy ob­wód w czę­ści pół­noc­nej i za­cho­dniej wy­po­sa­żo­ny zo­stał w dwie pół­o­krą­głe ba­ste­je, a w kur­ty­nie po­łu­dnio­wej – w gę­sto roz­sta­wio­ne strzel­ni­ce i dre­wnia­ne hur­dy­cje. Trze­cią li­nię o­bro­ny sie­dzi­by za­kon­nej sta­no­wi­ły o­pa­sa­ją­ce da­wne przed­zam­cze mu­ry miej­skie z XV-wie­czną Bra­mą Pol­ską w czę­ści po­łu­dnio­wo-wscho­dniej i wznie­sio­ną w XVI stu­le­ciu Bra­mą Mar­chij­ską przy wjeź­dzie po­łu­dnio­wo-za­cho­dnim. Pod ko­niec XVI wieku na no­wo wy­mu­ro­wa­no skrzy­dło pół­no­cne, a w XVII wie­ku – po za­koń­cze­niu wo­jny trzy­dzie­sto­let­niej – za­bu­do­wę u­zu­peł­nio­no o je­dno­trak­to­we skrzy­dło po­łu­dnio­we, gdzie o­prócz ku­chni u­miesz­czo­no pie­kar­nię oraz bro­wa­r.
Obecnie budynek składa się z bryły budowli wybudowanej w XVII w., czterech dwukondygnacyjnych skrzydeł które tworzą renesansowy dziedziniec. Współcześnie został zadaszony. Można uznać, iż zamkowy dziedziniec jest obecnie sercem zamku a porośnięty kaskadą winobluszcz dodaje mu baśniowego uroku. Nad zamkiem góruje wieża warowna, która jest widoczna z odległości kilku kilometrów. Jest ona też dobrym miejscem obserwacyjnym, dostępnym dla gości przez cały rok. Bilety na wieżę są do kupienia na miejscu w zamku. W zamku znajduje się obecnie hotel i restauracja. W zamku znajduje się komnata komtura, katownia oraz sala rycerska.