Pałac na Wyspie w Łazienkach Królewskich w Warszawie

Gdzie się znajduje?

Warszawa to stolica Polski i zapewne jest znana każdemu Polakowi. Dojazd też nie stanowi problemu, bo jak to się mówi „Wszystkie drogi prowadzą do …” do stolicy. Zarówno samochodem, autobusem, koleją czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Łazienki Królewskie znajdują się na Trakcie Królewskim i są oddalone od Zamku Królewskiego około 3,5 km. Do Parku Łazienkowskiego można wejść przez kilka bram od różnych ulic, bramy zachodnie od Al. Ujazdowskich znajdują się przy Belwederze, Pomniku Chopina oraz Herbaciarni, brama północna od ul. Myśliwieckiej, brama południowa od ul. Gagarina.
Z autobusu linii 116,166 czy 180 można wysiąść przy Al. Ujazdowskich, na przystanku Łazienki Królewskie (około 100 m do bramy przy Pomniku Chopina w Łazienkach).

Historia

Początki dzisiejszego Pałacu na Wyspie sięgają końca XVII w. Na polecenie księcia Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, jednego z największych polityków, pisarzy i filozofów tamtych czasów, wybudowana została Łaźnia. Barokowy pawilon ogrodowy, projektu holenderskiego architekta Tylmana z Gameren, służyć miał zarówno odpoczynkowi czy rozrywce, jak i kontemplacji. Wnętrze Łaźni skrywało salę stylizowaną na grotę. Biło w niej źródło, symbolizujące źródło w starożytnej Grecji, niosące muzom natchnienie.
W 1764 r. Stanisław August, szukając miejsca na swą letnią królewską rezydencję, zakupił Łaźnię wraz z Ujazdowem. Za sprawą architektów – pochodzącego z Włoch Domenico Merliniego i urodzonego w Dreźnie Jana Chrystiana Kamsetzera – król przekształcił barokowy pawilon Łaźni w klasycystyczny Pałac na Wyspie. Wzorowany na włoskich rozwiązaniach, jak Villa Borghese, Villa Albani, Villa Medici czy Villa Ludovisi, Pałac na Wyspie symbolizować miał marzenie króla o państwie idealnym, nowoczesnym i suwerennym.
Stanisław August nie traktował sztuk pięknych wyłącznie jako estetycznej dekoracji swojej siedziby. Malarstwo, rzeźba i architektura były częścią programu, obejmującego kwestie polityczne, społeczne i gospodarcze, który miał służyć naprawie Rzeczypospolitej i budowaniu świadomości narodowej. Sztuki piękne miały „kształtować kulturę duchową narodu”, a tym samym przyczyniać się do jego odnowy.
Obrazy, rzeźby, grafiki w połączeniu z architekturą tworzyły dzieło totalne, mające z czasem – w myśl królewskiej idei z 1792 r. – stać się pierwszym publicznym nowoczesnym muzeum.
Pałac był od 1775 letnią rezydencją króla. W lecie, od 1784 roku, w sali jadalnej, która dawnej pełniła funkcję sypialni, odbywały się organizowane przez władcę obiady czwartkowe. Wszelkie większe przyjęcia, zwłaszcza tańce i bale, organizowano w sali balowej. Na piętrze budynku znajdowały się apartamenty Stanisława Augusta Poniatowskiego. Władca miał tam swój gabinet, bibliotekę, garderobę i sypialnię.
Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego był własnością kolejno księcia Józefa Poniatowskiego i jego siostry księżnej Marii Teresy Poniatowskiej. Później kolejni właściciele (Onufry Kicki, Maria Tyszkiewiczowa) kontynuowali prace budowlane i ogrodowe. Powstawały kolejne budynki na terenie Łazienek, jak Świątynia Sybilli, Koszary, czy Pomarańczarnia, rozbudowywano też ogród. W 1817 pałac wraz z Łazienkami został sprzedany carowi Aleksandrowi I. W 1846 w wyniku przebudowy zachodniego pawilonu w pałacu powstała cerkiew św. Aleksandra Newskiego zaprojektowana przez Andrzeja Gołońskiego.
W dwudziestoleciu międzywojennym pałac, wraz z parkiem, był własnością Państwowych Zbiorów Sztuki.
Jesienią 1944 roku sprzęty znajdujące się w pałacu zostały wywiezione przez stacjonujących w nim Niemców do III Rzeszy. Po upadku powstania warszawskiego Niemcy oblali wnętrza pałacu Na Wyspie benzyną i podpalili. W ścianach spalonego budynku nawiercono ok. 1000 otworów na dynamit. Niemcy nie zdołali jednak wysadzić pałacu w powietrze.
Odbudowę pałacu, pod kierownictwem architekta Jana Dąbrowskiego rozpoczęto po zakończeniu wojny, a zakończono w 1965. Pierwszy etap odbudowy zakończono w maju 1960 i udostępniono zwiedzającym sale na parterze. Bogate wnętrze zostało zrekonstruowane.
Pałac został włączony w charakterze oddziału do Muzeum Narodowego, a od roku 1995 jest samodzielną instytucją. W latach 2012–2015 prowadzono w pałacu prace renowacyjne.
Wśród wnętrz warto zwrócić uwagę między innymi na salę Białą Balową, salę Salomona, a także gabinet portretowy i jadalnię – miejsce wspomnianych wyżej obiadów czwartkowych. W pałacu prezentowana jest również Królewska Kolekcja Obrazów Stanisława Augusta. Obecnie liczy ona 140 dzieł, eksponowanych zgodnie z zasadami obowiązującymi w XVIII w. Pośród najcenniejszych obrazów należy wymienić: „Portret sir Charlesa Hanbury’ego Williamsa” pędzla Antona R. Mengsa, „Satyra grającego na flecie” Jakuba Jordaensa, „Ezawa i Jakuba” Jana Victorsa czy „Portret księżnej Giuliany Pubblicola Santacroce” Angelici Kauffmann.

Architektura

Pałac Na Wodzie przebudowany według projektu Dominika Merliniego w latach 1772-1793 leży na sztucznej wyspie na dużym stawie. Jest otoczony ogrodem (zaprojektowanym jeszcze przed przebudową), a z lądem łączą go dwa kolumnowe mosty zbudowane od wschodu i od zachodu. Mosty posiadają półkoliste zwieńczenia nad wodą, na których zbudowano szerokie przejścia do pałacu. Idąc mostem po dwóch stronach mamy kolumny o jońskich kapitelach, na których umieszczono zadaszenie. Budynek jest dwukondygnacyjny z dostępem do wody poprzez schody od południowej i północnej strony. Na szczycie znajduje się belweder, czyli rodzaj nadbudówki na dachu.
Południowa fasada powstała w 1784 roku i posiada wgłębny portyk z czterema kolumnami ustawionymi na wysokich cokołach. Kolumny o korynckich kapitelach podtrzymujące belkowanie umieszczono w linii budowli, zaś ścianę z wejściem cofnięto nieco w głąb. Nad wejściem do budynku umieszczono napis po łacinie HAEC DOMUS ODIT TRISTITIAS AMAT PACEM FUNDIT BALNEA COMENDAT RURA ET OPTAT PROBOS (Ten dom nienawidzi smutku, kocha pokój, ofiaruje kąpiel, zaleca życie sielskie i życzy sobie gościć ludzi poczciwych). Fasada jest trójdzielna: środkowa część z portykiem i dwoma ryzalitami (wystającymi częściami budynku) po bokach i dwie części bryły cofnięte w stosunku do części centralnej, ale ustawione w jednej linii ze ścianą wejściową. Na osi znajdują się drzwi, nad nimi okno i powyżej belweder z półkolistym oknem. Dwa symetryczne boki budynku są dzielone pilastrami pomiędzy którymi umieszczono na dole wysokie drzwi balkonowe, a w pierwszej kondygnacji prostokątne okna. Kolumny portyku i pilastry w bocznych częściach fasady dźwigają belkowanie zwieńczone gzymsem, nad którym, dookoła budowli, biegnie balustrada ozdobiona posągami przedstawiające alegorie pór roku. Na dziedzińcu przed pałacem stoi zegar słoneczny. Dziedziniec kończy się stopniami do stawu, które mają szerokość fasady, a po dwóch stronach zostały ograniczone postumentami z rzeźbami. Do schodów można dopłynąć łódką, które w okresie letnim kursują po stawie. Pomimo surowej, klasycystycznej architektury, budynek jest lekki, bardzo harmonijny i nieco kameralny z całą swoją arystokratyczną elegancją. Sprawia wrażenie podmiejskiej willi.
Surowość elewacji północnej zbudowanej cztery lata później w 1788 roku przypomina już bardziej pałac, którym budynek jest w rzeczywistości. Elewację zaprojektował Jan Chrystian Kamsetzer. Także tutaj istnieje zejście do wody, z tym że schody zbudowano po dwóch stronach fasady, a nie na całej długości dziedzińca. Dziedziniec przed budynkiem jest ograniczony balustradą i stanowi taras widokowy. Podobnie, jak w fasadzie, ta elewacja także ma oś centralną dzielącą budynek na dwie symetryczne części. Pośrodku mamy więc portyk kolumnowy o wyraźnie klasycystycznych podziałach i rytmach, z tym, że tutaj jest on wysunięty do przodu. Został wsparty na czterech kolumnach o korynckich kapitelach, które dźwigają belkowanie z gzymsem i umieszczonym na nim trójkątnym przyczółkiem z płaskorzeźbą w tympanonie – to herb Rzeczpospolitej podtrzymywany przez alegorie Sławy i Pokoju. Po lewej i prawej stronie tympanonu rzeźby Marsa i Minerwy. Za kolumnami troje drzwi balkonowych zamkniętych półkoliście. Nad nimi, na wysokości drugiej kondygnacji trzy kwadratowe okna. Na prawo i lewo od portyku w partii przyziemia po pięć wysokich drzwi balkonowych, a nad nimi, w wyższej kondygnacji po pięć prostokątnych okien. Pomiędzy otworami okiennymi pilastry o takich samych korynckich kapitelach, jak kolumny portyku. Całość zwieńczona płaskim dachem z tarasem widokowym i otoczona balustradą. Na dachu widoczny belweder, także z tej strony wyposażony w półkoliste okno.
Belweder wieńczący pałac został ozdobiony czterema rzeźbami w czterech narożnikach. Są to posągi alegoryczne przestawiające żywioły Ognia, Wody, Ziemi i Powietrza. Attykę zaś (czyli balustradę wieńczącą dach), oprócz wspomnianych alegorii pór roku od strony południowej, w czterech narożnikach ozdabiają posągi uosabiające cztery kontynenty: Europę, Azję, Afrykę i Amerykę.
Elewacja południowa w dni słoneczne jest bardzo oświetlona i sprawia przez to wrażenie bardzo jasnej. Pomimo tego, że cały budynek zbudowano z bardzo jasnego kamienia o ciepłej i głębokiej barwie piasku, elewacja północna sprawia wrażenie ciemniejszej i bardziej monumentalnej. Dzieje się tak nie tylko z powodu światła, które dociera tu odbite od wody, ale także ze względu na dużą ilość drzew dookoła. Również stylistyka tej elewacji, bardziej surowa, klasycystyczna, o mniejszej ilości dekoracji czyni budynek zimniejszym.