Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach

Gdzie się znajduje?

Kielce są stolicą województwa świętokrzyskiego. Położone w Górach Świętokrzyskich, nad rzeką Silnicą, historycznie przynależy do Małopolski. Obecnie ma niecałe 200 tys. osób.

Dojazd/dojście
Do Kielc dojechać można samochodem, autobusem czy koleją. Pałac Biskupów Krakowskich stoi w centralnej części miasta przy Pla­cu Zam­ko­wym, w są­siedz­twie ba­zy­li­ki ka­te­dral­nej Wnie­bo­wzię­cia NMP. Za­par­ko­wa­nie po­ja­zdu w je­go po­bli­żu mo­że sta­no­wić nie la­da wy­zwa­nie (ści­słe cen­trum, obo­wią­zu­je za­kaz wjaz­du dla osób nie uczest­ni­czą­cych w uro­czy­sto­ściach koś­ciel­nych). Naj­bliż­sze miej­sca par­king­owe znaj­du­ją się przy bu­dyn­ku ku­rii die­ce­zjal­nej na ul. Czer­wo­ne­go Krzy­ża i na Pla­cu Kon­sty­tu­cji 3 ma­ja. Od dworca kolejowego (w pobliżu jest też dworzec autobusowy) jest niecały kilometr i dojście tam zajmie nam około 12 minut.

Historia

Pałac Biskupów Krakowskich powstawał w latach 1637–1641. Wzniesiono go na Wzgórzu Katedralnym z inicjatywy i prywatnych funduszy kanclerza wielkiego koronnego i biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika. Nie jest pewne kto był autorem projektu i przypuszcza się, że był to albo Tomasz Poncino, jednak projekt, przynajmniej wstępny, mógł być dziełem królewskiego architekta, rzymianina Jana Trevana. Dekorację malarską wnętrz wykonał warsztat Tomasza Dolabelli. Plafony przedstawiały między innymi sąd nad braćmi polskimi i rokowania pokojowe w okresie wojen ze Szwecją i Rosją, w których brał udział fundator. Pałac otaczał mur obronny ze strzelnicami kluczowymi i puntone. Cztery wieże pokryto blachą. W 1667 roku biskup Andrzej Trzebicki pokrył pałac dachówką w miejsce gontów. W 1. połowie XVIII wieku dobudowano do pałacu dwie oficyny, być może wg projektu Kacpra Bażanki.
W 1806 Franciszek II Habsburg cesarz Austrii przekazał pałac, będący własnością skarbu państwa, na potrzeby nowo utworzonej diecezji kieleckiej. W 1816 r. Stanisław Staszic stworzył w pałacu Szkołę Akademiczno-Górniczą. Po Powstaniu styczniowym rosyjscy zaborcy usunęli hełmy na wieżach i figury posłów moskiewskiego i szwedzkiego na frontonie.
Pałac w w sierpniu i wrześniu 1914 roku pełnił rolę sztabu legionowego Józefa Piłsudskiego, biura werbunkowego, drukarni, poczty, biura przepustek i siedziby redakcji lokalnego dziennika. Na pamiątkę tych wydarzeń, z inspiracji wojewody Władysława Dziadosza, urządzono w trzech pomieszczeniach południowo-zachodniej części przyziemia Sanktuarium Marszałka Józefa Piłsudskiego i Muzeum Legionów Polskich, które uroczyście otworzono w 1938 roku.
W latach międzywojennych został przejęty przez Urząd Wojewódzki. Dokonano wówczas restauracji budynku, doprowadzając do stanu aktualnego: zrekonstruowano (według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza) hełmy wież od strony wschodniej (w latach 1923-1927) oraz wież od strony zachodniej (w latach 1937-1938).
W okresie 1939-1945 pałac był siedzibą niemieckich władz okupacyjnych, które zdecydowały o przeprowadzeniu we wnętrzach remontu.
W okresie powojennym (1945-1970) pałac mieścił biura Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Od 1971 roku rezydencję kielecką przejęło Muzeum Świętokrzyskie (od 1975 roku Narodowe), które rozpoczęło wieloletnie prace remontowe i badania archeologiczne na terenie wzgórza, korpusie głównym, skrzydłach bocznych oraz ogrodzie

Architektura

Pałac Biskupów Krakowskich wzniesiono na wprost kościoła kolegiackiego, w za­cho­dniej czę­ści ła­god­ne­go wzgó­rza. Je­go dwu­pięt­ro­wy, częś­cio­wo pod­piw­ni­czo­ny kor­pus po­sia­da ­rys zbli­żo­ny do kwad­ra­tu z do­da­niem dwóch ry­za­li­tów w częś­ci za­cho­dniej i na­kry­ty jest bliź­nia­czym czte­ro­spa­do­wym da­chem u­ro­zma­ico­nym od fron­tu trze­ma o­zdob­ny­mi lu­kar­na­mi. Gmach ten flan­ku­ją na­roż­ne o­śmio­bocz­ne wie­że, wy­so­kie na trzy kon­dyg­na­cje, na­kry­te ba­ro­ko­wy­mi heł­ma­mi z la­ta­ren­ką. Wie­że fron­to­we nie przy­le­ga­ją do bry­ły pa­ła­cu – łą­czą je z nim wąs­kie przy­bu­dów­ki, na­to­miast wie­że prze­ciw­leg­łej fa­sa­dy po­łą­czo­no bez­po­śred­nio do na­ro­ży je­go ry­za­li­tów. Na osiach par­te­ru każ­dej z dwóch dłuż­szych fa­sad u­miesz­czo­no wgłę­bio­ną trzy­ar­ka­do­wą log­gię. Loggia wejściowa jest ozdobina kartuszami herbowymi Jana Zadzika (korab), Rzeczypospolitej (orzeł ze snopkiem Wazów) oraz Kapituły Krakowskiej (trzy korony).
Na parterze obszernej budowli mieściły się kancelarie i zarząd dóbr, zaś pierwsze piętro, zgodnie z włoską tradycją piano nobile, przeznaczono na pomieszczenia reprezentacyjne i mieszkalne. Dekoracja sal parteru była zatem dość skromna, natomiast wspaniale wyposażone zostały sale i izby na piętrze. Środek budowli zajmują tu dwie wielkie sale: od dziedzińca – sień, dostępna wygodnymi, dwubiegowymi schodami z frontowej loggii parteru, zaś od ogrodu refektarz czyli sala jadalna. Po bokach od strony ogrodu są dwa trójizbowe apartamenty – biskupi i senatorski. Drzwi do pomieszczeń piętra zdobią marmurowe portale, w ściany wmurowano marmurowe obramienia kominków, także posadzki były z kolorowych marmurów. Natomiast stropy z suto złoconych ram drewnianych wypełniają malowane plafony. Wiele z tych malowideł przypominało polityczną karierę Zadzika – pertraktacje z przedstawicielami sąsiednich państw i udział biskupa w ruchu kontrreformacyjnym.
Od zachodu przylega do pałacu włoski geometryczny ogród otoczony fortyfikacjami. Od początku, ogród, miał charakter ozdobno-użytkowy. Centrum stanowił taras z kwaterami ziół i kwiatów, który otaczały drzewa owocowe. Można było do niego zejść schodami z logii bądź z Apartamentu Biskupiego na piętrze, specjalną klatką schodową w wieży południowo-zachodniej. W XVIII w. utrzymując jednocześnie symetryczny układ geometrycznych kwater ogród wzbogaciły grabowe i lipowe aleje z altanami. Z biegiem czasu pojawiły się tu również ogrzewane oranżerie (w których uprawiano drzewka pomarańczowe, cytrynowe i figowe), lodownia oraz inspekty do hodowli i rozsad roślin. Od momentu, gdy w 1789 r. pałac został przejęty przez władze cywilne, ogród zaczął tracić swój pierwotny układ i szatę roślinną. Powrót do stanu opisanego w XVII i XVIII-wiecznych inwentarzach, nastąpił dopiero w latach 2002-2003.