Bazylika św. Michała Archanioła i św. Stanisława i klasztor Paulinów (OSPPE) na Skałce w Krakowie

Gdzie się znajduje?

Kraków jest stolicą województwa małopolskiego. Od roku 1320 był stolicą polski, miastem królewskim z siedzibą króli na Wawelu. W roku 1609 król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę do Warszawy.
Do Krakowa można dostać się samochodem, pociągiem czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Bazylika św. Michała Archanioła i św. Stanisława i klasztor Paulinów (OSPPE) na Skałce jest położony na krakowskim Kazimierzu, na końcu ul. Skałecznej. Droga z dworca PKP, a jednocześnie autobusowego, do tego kościoła wynosi około 2,7 km (pieszo około 35 min.). Można też skorzystać z komunikacji miejskiej – tramwaj 10, 72 lub 3.

Historia

Mało jest miejsc w Polsce, które tak mocno zespoliłyby się z historią narodu i obrosły rozlicznymi legendami, jak Skałka. Pierwotnie miała być miejscem kultu pogańskiego, potem, choć nie ma na to dowodów, znajdowała się tam prawdopodobnie pierwsza katedra biskupów krakowskich – przynajmniej do czasów panowania Władysława Hermana. Skałka miała być także świadkiem męczeńskiej śmierci biskupa Stanisława w 1079 roku. Po przeniesieniu ciała biskupa na Wawel kroniki i zapiski o tamtejszym kościele milkną na prawie półtora wieku. W tym bowiem czasie wyrasta coraz potężniejsze, coraz mocniej ufortyfikowane miasto Kraków, a osada przy kościele św. Michała, zwana czasem „Starym Krakowem”, zaczyna tracić na znaczeniu, tym bardziej, że w wyniku zmiany koryta Wisły w XIII wieku Wawel i Skałka znalazły się na przeciwległych brzegach rzeki. Gdy w 1335 roku król Kazimierz Wielki wystawił akt lokacyjny miasta Kazimierza, Skałka znalazła się na jego terenie.
Jan Długosz wielokrotnie ubolewał nad stanem Skałki, nad szczupłością i skromnym wystrojem miejsca śmierci patrona Polski. Sprowadził więc na Skałkę paulinów z Jasnej Góry i ufundował klasztor ale inwestycję sfinalizowano z funduszy kapituły krakowskiej. Biskup Jan Rzeszowski wyraził zgodę na oddanie kościoła na Skałce paulinom, a w 1472 roku nastąpiło przekazanie świątyni wraz z parafią oraz uposażeniami. W oparciu o zachowane zapiski ustalić można, w przybliżeniu, wygląd świątyni gotyckiej, z wieżą na froncie i z pięcioboczną absydą.
Paulini rozpoczęli rozbudowę kościoła od wybudowania kaplicy św. Stanisława, którą ukończono w 1505 roku i upiększano, aż do wybudowania nowego kościoła. Chylący się ku upadkowi kościół gotycki zburzono w 1733 roku i przystąpiono do budowy nowego, w stylu późnobarokowym. 5 lat później przeprojektowanie i dalszą budowę zlecono królewskiemu architektowi Antoniemu Solariemu. Budowę ukończono w 1749 roku.
W latach 1889–1890 dokonano gruntownej restauracji kościoła. Pracami konserwatorskimi kierował architekt Karol Knaus. On też zaprojektował neobarokową bramę wejściową z ozdobnymi kratami z Orłem i Pogonią – herbami: św. Stanisława i Jana Długosza oraz godłem paulinów.
Od samego początku działalność duszpasterska paulinów na Skałce naznaczona była – i jest po dzień dzisiejszy – kultem św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Od pierwszej koronacji dokonanej w Krakowie (1320), według zachowanego ceremoniału, królowie – w przeddzień swojej koronacji w katedrze wawelskiej – odbywali pokutne procesje do miejsca męczeńskiej śmierci św. Stanisława. Na wzór królewskich procesji koronacyjnych Kościół krakowski organizuje także coroczne majowe procesje z Wawelu na Skałkę.
Duszpasterska działalność tutejszych paulinów wiązała się także z działalnością Bractwa Aniołów Stróżów które istniało od 1626 roku do drugiej połowy XX w. i Bractwa Różańcowego, zastąpionego później przez Jasnogórską Rodzinę Różańcową. Skałka stanowi też centrum formacji intelektualnej. Od XVII wieku paulini prowadzili w klasztorze studium teologiczne, zamienione później na instytut teologiczny.

Co możemy zobaczyć

Monumentalna fasada kościoła św. Michała Archanioła i św. Stanisława ozdobiona jest dwiema wysokimi wieżami, nakrytymi pięknymi barokowymi hełmami. Wiąże się ona z dolnymi częściami wież w jedną pilastrowaną facjatę z ozdobnym portalem. Wyższe piętro zdobi trójkątny szczyt z rzeźbioną tarczą herbową zakonu paulinów. Kościół jest trójnawową bazyliką, wzniesioną na planie prostokąta, z prezbiterium o szerokości równej nawie głównej. Po bokach prezbiterium znajdują się prostokątne przybudówki, objęte wspólną bryłą z nawami bocznymi: od południa, na parterze mieści się obecnie muzeum, z biblioteką na piętrze, zaś od północy – zakrystia, z oratorium zakonnym powyżej. Wąskie nawy boczne tworzą szereg niewielkich kaplic. Główną nawę oraz prezbiterium nakryto kolebkowym sklepieniem z lunetami.
Wnętrze jest jednolite późnobarokowe. W prezbiterium znajdują się wspaniałe późnobarokowe portale prowadzące do skarbca i do zakrystii. Dębowe stalle, przedstawiają sceny z oblężenia Jasnej Góry w 1655 roku. Wysoką klasę artystyczną reprezentuje bogata późnobarokowa dekoracja stiukowa, pochodząca z lat 1744–1745. W ołtarzu głównym z 1758–1761 r. znajduje się obraz Tadeusza Kuntzego Apoteoza św. Michała Archanioła. Piękne ołtarze boczne są jednolite stylowo i tworzą harmonijną całość. Wszystkie ołtarze wykonane są z czarnego marmuru dębnickiego i różowego paczółtowickiego. Ołtarze boczne zostały wykonane według projektu Antoniego Solariego i są ustawione parami w kolejnych przęsłach. Najciekawszy z nich to ołtarz św. Stanisława, w którym w rzeźbionej ramie umieszczony jest kawałek drzewa, na którym miano rozsiekać ciało świętego, zaś obok za szkłem znajdują się szczątki stopni zbroczonych krwią biskupa. W bogato urządzonym wnętrzu kościoła na szczególną uwagę zasługuje piękna ambona, również późnobarokowa, z rokokową dekoracją snycerską. Wykonana została przez Wojciecha Rojowskiego, który ozdobił ją postaciami czterech ewangelistów i anioła. Na ścianach kościoła znajdują się liczne popiersia, m.in. o. Augustyna Kordeckiego, Jana Długosza oraz papieża Jana Pawła II. Na uwagę zasługuje też późnobarokowy prospekt organowy z lat 1761-1762, którego dekoracja jest dziełem Józefa Weissmanna. Chór muzyczny o falistej linii wsparty jest na trzech półkolistych arkadach. Dekorację stiukową i rzeźbiarską wnętrza wykonali Jan Jerzy Lehnert z Opawy oraz Wojciech Rojowski.
Pod kościołem mieści się Krypta Zasłużonych z grobami osób zasłużonych dla polskiej kultury. Pochowano tutaj m.in.: Jana Długosza, Wincentego Pola, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Adama Asnyka, Henryka Siemiradzkiego, Stanisława Wyspiańskiego, Jacka Malczewskiego, Karola Szymanowskiego, Tadeusza Banachiewicza i Ludwika Solskiego, w ostatnim czasie Czesława Miłosza.
Gmach klasztorny jest połączony z kościołem i utrzymany jest w formie renesansowego zamku, wedle wzorów włoskich, ze skarpami obronnymi i narożnymi wieżyczkami. W 1934 roku w klasztornym ogrodzie został wybudowany gmach juwenatu, czyli paulińskiego gimnazjum dla młodzieży męskiej. Po II wojnie światowej władze państwowe zajęły budynek na świeckie cele oświatowe. W 1992 r. powrócił on do prawowitych właścicieli, zostając ponownie zaadaptowany na potrzeby Wyższego Seminarium Duchownego Ojców Paulinów.
Tuż obok kościoła, przed klasztorem, usytuowana jest sadzawka św. Stanisława. Jest to prawdopodobnie miejsce pradawnych obrzędów przedchrześcijańskiej religii ludowej, o których w swoich pismach wspomina Jan Długosz. W tym właśnie miejscu porzucone zostały według legendy rozczłonkowane zwłoki św. Stanisława tuż po jego zabójstwie. Istniejąca obecnie kamienna obudowa sadzawki powstała w okresie wczesnego baroku w latach 1683–1689 i została ufundowane przez biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika. W środku sadzawki stoi rzeźba biskupa, wykonana nieco później od samej obudowy, bo w roku 1731.
Za sadzawką, w roku 2008 wybudowano plenerowy Ołtarz Trzech Tysiącleci. Składa się on z podwyższenia ze schodami, na którym ustawiony jest stół ofiarny. Na tylną część ołtarza składają się ustawione półkoliście filary z wapienia o wysokości 8 m. Przy każdym filarze stoi czterometrowy posąg z brązu, przedstawiający świętego lub zasłużonego dla Polski – w centrum św. Stanisława, po lewej św. Wojciecha, po prawej św. Jana Pawła II i dalej po bokach św. Jadwigę, św. Jana Kantego, o. Augustyna Kordeckiego i św. Faustynę.