Starówka w Warszawie

Gdzie się znajduje?

Warszawa to stolica Polski i zapewne jest znana każdemu Polakowi. Obecnie ma około 2 milionów mieszkańców. Jest głównym ośrodkiem politycznym, naukowym, gospodarczym oraz kulturalnym kraju. Znajdują się tu siedziby najważniejszych urzędów centralnych, ambasady innych krajów, polski Parlament. Dojazd też nie stanowi problemu, bo jak to się mówi „Wszystkie drogi prowadzą do …” do stolicy. Zarówno samochodem, autobusem, koleją czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Przy włączonej nawigacji, dotarcie do warszawskiej starówki samochodem nie stanowi problemu, no chyba, że są duże korki. Na miejscu jest kilka dużych parkingów. A turyści indywidualnie zwiedzający Warszawę, znajdą tam połączenie komunikacją miejską. Na przykład od dworca Warszawa Centralna, najlepiej pojechać autobusem linii 160 lub tramwajem linii 4. Można też pieszo, to niecałe 3 km (około 35 min.), a przy okazji popodziwia się też inne zabytkowe miejsca w Warszawie.

Historia

Stare Miasto zostało założone na skarpie, nad brzegiem dopływu Wisły – rzeczki Kamionki, obok zamku książąt mazowieckich wzniesionego kilka lat wcześniej w miejscu najstarszej części obecnego Zamku Królewskiego.
Jego początki sięgają XIII wieku. Wtedy otoczone było wałem ziemnym, który pod koniec XIV wieku został zastąpiony murem obronnym. Ciągnął się on od skarpy wiślanej na zachód, wzdłuż dzisiejszej ulicy Podwale do Piekarskiej, następnie obok kościoła św. Marcina aż do zamku. Uważa się, że założycielem miasta był Bolesław II, książę mazowiecki i płocki. Z uwagi na korzystne położenie, na szlaku handlowym znad Morza Czarnego ku Bałtykowi, osiedlili się w Starej Warszawie głównie bogaci kupcy. Pozostałość warszawskiego odcinka owej drogi handlowej to dzisiejsza ulica Świętojańska, Rynek i Nowomiejska.
W środku miasta znajdował się plac w kształcie prostokąta, przy którym zamieszkało 40 najbogatszych osadników. Każdy miał działkę o szerokości 9 m i długości 35 m. Taki kształt parceli zapewniał pomieszczenie na niewielkim terenie znacznej liczby przylegających do siebie domów. Kamieniczki były wąskie, jedno lub dwupiętrowe, ze stromymi schodami i dwuspadowymi dachami. Początkowo były drewniane, ale po pożarach w latach 1374, 1384, 1478, przybywało murowanych, wznoszonych z cegły. Miał na to wpływ wprowadzony w 1431 zakaz budowy domów drewnianych w obrębie murów miejskich.
Wkrótce po założeniu miasta wzniesiono kościół parafialny św. Jana (dzisiejsza katedra). Przy Rynku pod numerem 19 mieszkał wójt, który zarządzał miastem początkowo samodzielnie (stanowisko dziedziczone), a od połowy XIV wieku razem z Radą Miejską, która urzędowała w Ratuszu, wybudowanym na środku Rynku (rozebrany w 1817 roku).
Po przeniesieniu z Krakowa do Warszawy dworu królewskiego przez Zygmunta III Wazę miasto zyskało zbiorniki wody pitnej i połączony z nimi drewniany system wodociągowy uniezależniający mieszkańców od dostępności Wisły. Wznoszone były coraz bardziej okazałe kamienice, które należały, zwłaszcza te przy Rynku i ulicy Świętojańskiej, do zamożnych kupców i patrycjatu. Rynek stanowił centrum handlu towarami luksusowymi. Swoje produkty sprzedawali tu kupcy krajowi i cudzoziemcy. Towary kupowała szlachta przybywająca z różnych terenów kraju na sejmy i elekcje. W 1548 roku wzmocniono obronność miasta budując barbakan.
Architektura Starego Miasta zmieniała się na przestrzeni wieków wraz ze zmieniającymi się stylami w sztuce. Pierwsze średniowieczne kamienice budowane były w stylu gotyckim, za czasów Zygmunta Augusta domy, odnawiane czy odbudowywane po klęskach żywiołowych, miały charakter renesansowy. Na początku XVII wieku kamienice zyskały barwne tynki i barokowe zdobienia.
Po 1795 Stare Miasto podupadło i stało się dzielnicą biedoty, drobnych rzemieślników, a także prostytucji. Na początku XIX wieku Stare Miasto pozbawione zostało bezużytecznych murów obronnych, w 1817 rozebrano bramy Nowomiejską i Krakowską wraz z sąsiadującymi budynkami, uzyskując przestrzeń dla placu Zamkowego, Barbakan przebudowano tak, że stał się częścią budynków mieszkalnych. Podjęto również rozbiórkę Ratusza i pobliskich sklepów.
W 1906 Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości podjęło działania zmierzające do odnowy zdewastowanych staromiejskich budynków. W 1916 zlikwidowano na Rynku targowisko i ułożono na nowo bruk. W 1928 odnowione fasady kamienic pokryto polichromią. Do 1938 zakończono częściową rekonstrukcję murów i Barbakanu.
W 1944 podczas powstania warszawskiego zabudowania Starego Miasta zostały zniszczone w ok. 90%. Przetrwało sześć domów z ponad 260.
Po wojnie podjęto uchwałę o rekonstrukcji warszawskiej starówki. 14 lutego 1945 powstało Biuro Odbudowy Stolicy kierowane przez Romana Piotrowskiego. Stare Miasto stanowi jedyny na świecie (w tej skali) obszar planowej i dokończonej odbudowy terenu zabytkowej zabudowy miejskiej po katastrofalnych zniszczeniach. Projekt rekonstrukcji opracował zespół architektów przy współpracy historyków i historyków sztuki, na podstawie zachowanych wizerunków Warszawy, w tym wedut Canaletta. Wykorzystano też zachowane fragmenty fasad, elementy wystroju wnętrz itp., zaś układ wnętrz został w większości zmieniony i dostosowany do nowych funkcji. Do końca 1949 odgruzowano międzymurze wzdłuż ulicy Podwale, obszar od placu Zamkowego do Piekarskiej, 96 kamieniczek, a zabezpieczono 45 budynków. Zakończenie pierwszego etapu odbudowy Starego Miasta nastąpiło 22 lipca 1953 roku. Odbudowa katedry św. Jana i innych kościołów na Starym Mieście trwała nieco dłużej. Rekonstrukcja katedry (przywrócono jej XV-wieczny wygląd) trwała do 1955 roku. Natomiast odbudowa Zamku Królewskiego trwała znacznie dłużej, w 1974 budowla była na etapie stanu surowego, od 1981 udostępniano zwiedzającym kolejne wnętrza, a zakończono w 1984 roku.

Wybrane obiekty

Plac Zamkowy, przy którym stoi Zamek Królewski, na środku placu postawiono kolumnę Zygmunta III Wazy. Ten najstarszy i najwyższy świecki pomnik stolicy, a jednocześnie doskonały punkt orientacyjny, przy którym warszawiacy często umawiają się na spotkania. Wzniesiona została w 1644 według projektu Constantino Tencalla z fundacji króla Władysława IV dla uczczenia pamięci ojca, który przeniósł stolicę z Krakowa do Warszawy. Pomnik wznosi się na wysokość 22. metrów. Spoglądający z tej wysokości król dzierży w prawej dłoni szablę i krzyż, symbolizujące dzielność i gotowość walki ze złem. Poniżej placu zlokalizowany jest Pałac Pod Blachą, budowla XVII-wieczna o elewacjach późnobarokowych, przebudowana w 1732 przez Johanna Sigmunda Deybla dla książąt Lubomirskich. Wnętrza odbudowane po pożarze w 1760 roku przez Merliniego. W 1777 roku pałac kupił król Stanisław August, mieszkał w nim książę Józef Poniatowski. 
Zamek Królewski, pierwotnie gotycki zbudowany przez książąt mazowieckich, przebudowy: renesansowa z lat 1569–1572 (Giovanni Battista di Quadro), wczesnobarokowa z 1599–1619 związana z przeniesieniem stolicy do Warszawy (Giovanni Trevano), rokokowa z lat 1741–1746 (Gaetano Chiaveri, J. K. Knöffel i K. F. Pöppelman), wnętrza z końca XVIII wieku (Dominik Merlini i Jan Chrystian Kamsetzer).  W  1791 roku na Zamku Królewskim uchwalono Konstytucję 3 Maja – pierwszą w Europie i drugą na świecie. W latach 30. XIX wieku rezydowali w nim namiestnicy Królestwa Polskiego. W tym okresie zamek przebudowano w stylu neoklasycystycznym. W latach 1926-1939 zamek był siedzibą prezydentów II Rzeczypospolitej. W czasie oblężenia we wrześniu 1939, został zbombardowany i spalony. Podczas okupacji ograbiony przez hitlerowców. W 1944 wysadzono w powietrze pozostałe części zamku, ocalały jedynie Arkady Kubickiego i fragment Biblioteki Królewskiej. Po wojnie Zamek odbudowano, pierwszą decyzję o odbudowie sejm podjął w 1949 roku. Nie zrealizowano jej z braku środków. Odbudowa nastąpiła dopiero z początkiem lat 70-tych. Głównej bryle nadano kształt wczesnobarokowy, jest budowlą pięcioskrzydłową z charakterystyczną wieżą zegarową. Dziś w zamku znajduje się muzeum, z obrazami takich mistrzów jak Rembrandt i Canaletto, który był nadwornym malarzem ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Gruntownej renowacji poddane zostały Arkady Kubickiego wspierające skarpę z zamkiem od strony Wisły. Po powstaniu 1831 roku pełniły funkcję stajni a potem garaży, obecnie są miejscem wystaw, okolicznościowych imprez i przyjęć.
Ulicą Świętojańską można przejść z Placu Zamkowego do Rynku Starego Miasta. Po prawej stronie jest katedra św. Jana – kościół farny starej Warszawy, od 1402 kolegiata, a od 1797 katedra. W tych murach miało miejsce wiele historycznych wydarzeń. W 1339 roku, legaci papiescy ogłaszają wyrok w sporze miedzy Kazimierzem Wielkim a Krzyżakami. Odbywają się uroczystości przed otwarciem sejmów i koronacji królów Polski Stanisława Leszczyńskiego w 1704 roku i Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764, zaprzysiężenia Konstytucji 3 Maja. W XIV wieku dawny kościół parafialny rozbudowany w stylu gotyckim, jako budowla halowa trzynastonawowa i bezwieżowa. W latach 1836-1842 przebudowana w stylu neogotyku angielskiego przez A. Idzikowskiego. Zniszczona w 1944, odbudowana w stylu nawiązującym do gotyckiego według projektu Jana Zachwatowicza. W podziemiach znajdują się groby ostatnich książąt mazowieckich, Henryka Sienkiewicza oraz pierwszego prezydenta Polski Gabriela Narutowicza. W katedrze miało miejsce koronacji królów Polski: Stanisława Leszczyńskiego (1704) i Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764). W podziemiach złożono szczątki ostatnich książąt mazowieckich odnalezione w 1956 roku, spoczywa tu wiele zasłużonych dla Polski osobistości, między innymi król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Jan Paderewski, Henryk Sienkiewicz, prezydent Gabriel Narutowicz, prymas Stefan Wyszyński. Wewnątrz katedry zwraca uwagę drewniany krucyfiks kryty srebrną blachą z figurą Chrystusa prawdopodobnie z warsztatu rzeźbiarskiego Wita Stwosza. Od katedry prowadzi ulica Dziekańska. Nad arkadą korytarz łączący niegdyś komnaty królewskie na zamku z lożą prezbiterium kolegiaty. Na zewnątrz od ulicy Dziekanii wmurowana część żelaznej miny, która zniszczyła wnętrze w 1944. Przy południowym narożniku dzwonnica z początku XVIII wieku. Za katedrą znajduje się mały trójkątny placyk zwany Kanonią. Nazwa pochodzi od kamieniczek okalających placyk, w których w XVII wieku mieszkali księża kanonicy. Na środku placu znajduje się spiżowy dzwon z XVII wieku, o którym mówi się, że jego trzykrotne obejście przynosi człowiekowi szczęście. 
Po przeciwnej stronie od katedry, na ulicy Świętojańskiej, znajduje się gotycka kamienica Pod Okrętem, przebudowana w pierwszej połowie XVII wieku. Od XVIII wieku nad portalem widnieje godło, płaskorzeźba przedstawiająca okręt.
Obok katedry jest kościół Jezuitów zbudowany w latach 1609-1626 przez króla Zygmunta III na miejscu wyburzonych gotyckich i renesansowych kamienic. Sztukateria sklepienia, dekoracja szczytu fasady o cechach późnorenesansowych, nad prezbiterium wznosi się manierystyczna kopuła. Wewnątrz obraz Najświętszej Panny Łaskawej z połowy XVII wieku słynący łaskami, patronki Warszawy (podarowany królowi Janowi Kazimierzowi przez papieża Innocentego X) oraz portalowy nagrobek symboliczny Jana Tarły (jednego z fundatorów Collegium Nobilium, dłuta Jana Jerzego Plerscha z 1753, zniszczony w 1944, zrekonstruowany w 2010). Kościół zniszczony w 1944 roku, odbudowany po wojnie, podziemia udostępnione są do zwiedzania.
Kościół poaugustiański św. Marcina i klasztor fundowany w 1353, przebudowany w XVII i XVIII w. (m.in. Karol Bay), odbudowany po wojnie.
Rynek był niegdyś głównym placem Warszawy. Centralną część zajmował ratusz rozebrany w 1817 roku. Dziś pośrodku rynku stoi pomnik Warszawskiej Syrenki. Herbowe godło Warszawy. Kamienicom wokół rynku, doszczętnie zniszczonym w 1944 roku, przywrócono po rekonstrukcji wygląd z pierwszej połowy XVII i z XVIII wieku. W Rynku pod numerem 7, odbudowany dom z XVI wieku, najstarsza siedziba patrycjuszy miejskich, Baryczków. Po stronie zachodniej, kamienica Klucznikowska. Mieszkał tu i zmarł w 1812 Hugo Kołłątaj, o czym przypomina tablica pamiątkowa. W gotyckich piwnicach mieści się popularna restauracja „Krokodyl”. Z kolei w kamienicy Fukiera słynna winiarnia, znana od przeszło 300 lat. Od 1810 w posiadaniu rodu Fukierów. Zbudowana w XVI wieku, około XVII wieku przebudowana w stylu późnorenesansowym. A w końcu XVIII wieku w stylu neoklasycystycznym. W dziedzińcu arkadowe krużganki. Zniszczona w 1944 roku, odbudowana w latach 1948 – 1953 jest siedzibą Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Parter kamienicy zajmuje restauracja „U Fukiera”. Najstarsza część narożnej kamienicy Pod świętą Anną, zwana też kamienicą książąt mazowieckich, a przez historyków architektury kamienicą Plumhoffowską, od ulicy Piwnej odbudowana została w kształcie z końca XIV wieku, ściana boczna od Wąskiego Dunaju z XV wieku. Po1470 roku własność kupca Andrzeja Kazuba. W sieni są dwa portale późnogotyckie z piaskowca z pierwszej połowy XVI wieku. We wnęce na rogu Wąskiego Dunaju umieszczona jest XVI-wieczna rzeźba św. Anny Samotrzeciej XVI wieku, od której budynek nosi nazwę. Przebudowana w 1635 roku w formach późnorenesansowych. Kolejna przebudowa po 1834. Odbudowany w latach 1947-1949. Obecnie ma w nim siedzibę między innymi Instytut Historyczny PAN. Od strony południowej renesansowa kamienica Pod Murzynkiem, nazwa pochodzi od głowy Murzynka na fasadzie. Była to pierwsza odbudowana po wojnie kamienica staromiejska. Wiąże się z nią inna, mniej chwalebna przeszłość. W 1899 roku, na tajnym zebraniu, indoktrynował w niej robotników Feliks Dzierżyński. Kolejna wskazywana turystom przez przewodników kamieniczka w tym rejonie, należała od 1511 roku do mieszczańskiego rodu Baryczków. Pierwotnie gotycka, po pożarze na początku XVII wieku przebudowana w stylu renesansowym. Przywrócono rzeźbiarskie obramienie portalu i charakterystyczny, jeden z nielicznych na Starówcwe, dach pogrążony, którego połacie nachylone są do środka budynku,. W sieni renesansowa dekoracja stiukowa sklepienia, na piętrach belkowe stropy z dekoracją malarską. Kamienice po stronie Dekerta, przy Rynku Starego Miasta 28 mieszczą Muzeum Historyczne miasta stołecznego Warszawy, które prezentuje historię stolicy od czasów najdawniejszych po te współczesne. Z północno-wschodnim rogu Rynku w dół, biegnie ulica Kamienne Schodki, ciekawy zakątek Starego Miasta. Prowadzi do ulicy Brzozowej i dalej ku Wiśle.
Równoległą ulicą, do ulicy Świętojańskiej jest ulica Piwną. Przy tej najdłuższej ulicy Starego Miasta mieści się kościół św. Marcina. Ufundowany 1356 przez księcia Ziemowita Mazowieckiego i jego żonę Eufemię. Z pierwotnej gotyckiej architektury zachowana tylko dzwonnica z XV wieku. Od roku 1620 barokowy. Spalony w 1944 roku, odbudowany w 1950 z późnobarokową fasadą z 1744 roku. Kościół między innymi pełni posługę duszpasterską środowisk warszawskiej inteligencji, w latach PRL skupiał przedstawicieli opozycji. Na lewo od ulicy Piwnej znajduje się ulica Piekarska, u jej wylotu na Podwale, stoi pomnik Jana Kilińskiego, przywódcy ludu Warszawy podczas powstania kościuszkowskiego w 1794 roku (dłuta Stanisława Jackowskiego, ustawiony pierwotnie w 1936 roku na placu Krasińskich w 140. rocznicę powstania kościuszkowskiego). Niemniej znanym, choć współczesnym, jest Pomnik Małego Powstańca. Rzeźba kilkuletniego chłopca w zbyt dużym hełmie. 
U zbiegu ulicy Nowomiejskiej i Podwale zachowały się pozostałości murów obronnych Warszawy. Barbakan, charakterystyczny obiekt dawnych fortyfikacji, zbudowany w połowie XVI wieku przez Jana Baptystę Wenecjanina. Zrekonstruowany w latach 1950-1954. W Barbakanie, w przejściu ze Starego na Nowe Miasto, można obejrzeć ekspozycję ilustrującą historię fortyfikacji miejskich z fragmentami murów i półkolistymi basztami.