Sokół pustułka

Biologia i występowanie

Sokół pustułka nie jest wielkim drapieżnikiem – długość jego ciała wynosi 30 – 40 cm, rozpiętość skrzydeł 70 – 80 cm, a masa ciała to zaledwie 170 – 260 g. Wielkością zbliżony jest do kawki. Grzbiet i pokrywy skrzydłowe zawsze rdzawobrązowe z czarnymi, trójkątnymi plamami, również pazury są czarne. Samica pustułki różni się nieco wyglądem od samca. Różnica ta polega na tym, że u samca zaznacza się szara barwa upierzenia na głowie, ogonie, a także u dołu jego grzbietu, natomiast u samicy te części ciała są brązowe. Grzbiet samca jest rudobrązowy i ma niewielkie, ciemne plamy, zaś grzbiet samicy – brązowy i intensywnie prążkowany. W ogólnym wrażeniu zatem samica wydaje się być ciemniejsza od samca. Niebieskawoszary ogon jest długi, u samca z widoczną z daleka szeroką, biało obrzeżoną, czarną pręgą, u samicy oprócz szerokiej, czarnej pręgi występuje szereg węższych, ciemnych prążków. Rozszerza się na końcu. Skrzydła wąskie, długie i ostro zakończone na kształt sierpa. Na lotkach widoczna czerń. Głowa i ogon samca popielate z delikatnym wąsem, wierzch ciała rdzawoczerwony z ciemnymi plamami, spód ciała jaśniejszy z żółtawym nalotem oraz czarnymi kropkami i kreskami. Młode osobniki, choć podobne wyglądem do dorosłej samicy, mają krótsze i zaokrąglone skrzydła.

Zachowanie
Sokoły pustułki są częściowo osiadłe. Wędrówek podejmują się populacje zamieszkujące obszary północne lub osobniki młodociane. Zwykle lecą samotnie, tylko niekiedy przemieszczają się w grupkach po kilka osobników. Starsze lecą na południe Europy, a młodsze do Afryki.
Pustułki najczęściej można zaobserwować w trakcie zawisania w powietrzu, gdy trzepocze skrzydłami. Długi ogon pomaga w gwałtownym wykonywaniu powietrznego zwisu. Nawet wśród miejskiego zgiełku jej obecność daje się poznać po przenikliwym pisku – wysokiego, szybko powtarzanego „kijkijkijkij”. Odzywa się zwykle w locie.
Pożywienie pustułki jest zależne od miejsca występowania. Na terenach wiejskich są togłównie owady (również pszczoły), myszy domowe, badylarki, norniki, nornice, ryjówki, krety i inne gryzonie (70% pokarmu). Pustułki żyjące w miastach (bez pól i parków, z bardziej gęstą zabudową) polują niemal wyłącznie na ptaki, w szczególności na wróble, szpaki, sikory, drozdy, mazurki, skowronki i bardzo zwinne jerzyki. Chętnie wybiera na pokarm niedoświadczone młode, bo przez długi ogon jej lot cechuje ograniczona zwinność i szybkość. Jeśli na terenie miasta znajduje się więcej wolnej przestrzeni, częściej stara się chwytać gryzonie. Na skalistych obszarach poluje również na jaszczurki zwinki. W ciepłych regionach większy udział w diecie odgrywają gady i owady.

Rozmnażanie
Sokół pustułka okres godowy rozpoczyna na przełomie marca i kwietnia. Wtedy to samiec wyznacza swoje rewiry i odbywa loty godowe, pełne niezwykłych akrobacji. Samica składa 3-6 jaj i jak u większości ptaków drapieżnych, wysiaduje je, podczas gdy samiec dostarcza pożywienia. Okres wysiadywania jaj trwa około 28 dni. Po tym czasie pisklęta wykluwają się, matka pozostaje z nimi cały czas w gnieździe przez 2 tygodnie. Ze względu na rosnące potrzeby pokarmowe młodych, po 2 tygodniach także samica zmuszona jest wyruszać na polowania. Nic dziwnego, skoro już po 3 tygodniach życia potomstwo osiąga rozmiary ciała swoich rodziców, a już 40 dni po wykluciu jest zupełnie samodzielne i gotowe, by opuścić gniazdo. Dzikie pustułki mogą żyć nawet 16 lat. Przypuszcza się, że pary, które lęgi odbywają w miastach, pozostają ze sobą na całe życie, zaś te zamieszkujące tereny pozamiejskie nie zawsze żyją w monogamii.

Siedlisko
Sokół pustułka najchętniej przebywa wśród zadrzewień śródpolnych z kępami wysokich drzew, głównie sosen, na obrzeżach rozległych lasów wśród pól i łąk, szpalery, w górach w okolicy skał z porębami leśnymi. Bardzo często w okolicach bezleśnych, rolnych i terenach zurbanizowanych w centrach dużych miast. Gnieździ się na obrzeżach większych drzewostanów, urwiskach kamieniołomów i piaskowni, wśród skał i w centrach miast na wysokich budynkach. Szklane i metalowe konstrukcje i wieże kościołów pełnią funkcje zastępcze dla naturalnych urwisk i półek. Już w XIX wieku pustułki rozpoczęły się adaptować do życia w śródmiejskich dzielnicach. Unika natomiast całkowicie zagospodarowanych pól uprawnych, wydm i stepów.
Pustułki lubią przesiadywać na przydrożnych słupach, liniach energetycznych i innych dobrze widocznych obiektach. Ignorują zwykle przejeżdżające pojazdy. Żerują zwykle na otwartych przestrzeniach z niską, kępowatą roślinnością, gdzie łatwo o małe ssaki.

Występowanie
Sokół pustułka zamieszkuje prawie całą Europę i wschodnią Azję (z wyjątkiem koła podbiegunowego) oraz Afrykę (północ kontynentu oraz szeroki pas na południe od Sahary). W Europie najwięcej pustułek zasiedla Europę Zachodnią – Niemcy, Wielką Brytanię, Francję, Hiszpanię. Obserwuje się stopniowe zasiedlanie miast wschodniej Europy.
W Polsce dawniej średnio liczny, obecnie nieliczny ptak lęgowy, rozpowszechniony, najliczniejszy sokół w całym kraju przez cały rok. Występuje też w Tatrach. Najrzadziej widuje się go na północy i północnym zachodzie. Zimą pustułki są nielicznie widywane, regularnie jedynie na zachodzie.

Ochrona
W Polsce sokół pustułka objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Wymaga ochrony czynnej, np. poprzez wywieszanie budek lęgowych. Na Czerwonej liście ptaków Polski pustułka została sklasyfikowana jako gatunek najmniejszej troski (LC).