Synagoga w Kazimierzu Dolnym

Gdzie się znajduje?

Kazimierz Dolny, pod względem historycznym, położony jest w Małopolsce, początkowo należał do ziemi sandomierskiej, a następnie do ziemi lubelskiej. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego w starostwie kazimierskim województwa lubelskiego w 1786 roku. Obecnie Kazimierz należy do powiatu puławskiego w województwie lubelskim. Leży nad Wisłą, dlatego często nazywany jest też Kazimierzem nad Wisłą.
Dojazd/dojście
Samochodem, w zależności od tego, z jakiej części Polski jedziemy, możemy dojechać od strony Puław, Nałęczowa lub Kraśnika (zgodnie z mapą lub GPS-em). Droga od parkingu przy Wiśle, do rynku wynosi około 600 m, czyli około 7-10 minut pieszo. Można też poszukać połączenia autobusowego.
Kazimierz Dolny nie posiada (i nie posiadał) dostępu do kolei, ale można dojechać pociągiem PKP do Puław, wysiadamy na stacji Puławy Miasto, a następnie dojeżdżamy do Kazimierza Dolnego komunikacją miejską lub busem (dogodny dojazd ze stacji PKP Puławy Miasto zajmuje ok. 25 min.). Dworzec autobusowy znajduje się na ulicy Podzamcze 11, to jest 220 metrów od rynku, a synagoga znajduje się około 50 m za Rynkiem, przy ul. Lubelskiej, wychodzącej od Rynku.

Historia

Dawna dzielnica żydowska mieściła się w obrębie Małego Rynku, który od strony południowo-wschodniej niemal przylega do głównego rynku kazimierskiego. Należy przypuszczać, że tu właśnie zbudowana została pierwsza, drewniana synagoga w Kazimierzu. Nie wiadomo jednak ani kiedy powstała, ani gdzie się ona dokładnie znajdowała. Według wykazu bożnic i domów modlitwy na terenie powiatu puławskiego z 13.11.1922 r. synagoga została założona w 1220 roku. Z dokumentu pochodzącego z 1557 r. dowiadujemy się jedynie o spaleniu się istniejącej tu drewnianej bożnicy oraz o staraniach miejscowej gminy, zmierzających do uzyskania pozwolenia na budowę nowej – murowanej.
Nie wiadomo, czy murowana synagoga stanęła w Kazimierzu już w drugiej poł. XVI w., gdyż w istniejących dokumentach nie zachowały się na ten temat żadne informacje. Pewne jest, iż nowa synagoga została wybudowana w Kazimierzu jeszcze przed rokiem 1622. Stała prawdopodobnie w tym samym miejscu, co późniejsza – działająca do czasów II wojny światowej – synagoga przy ul. Lubelskiej, usytuowana tuż za rynkiem. Ta murowana bożnica uległa zniszczeniu po 1661 r., prawdopodobnie wskutek działań wojennych. Udało się ją odbudować dopiero po 1677 r. dzięki przywilejowi króla Jana III Sobieskiego. Została ona jeszcze raz zniszczona w połowie XVIII wieku. Obecny budynek synagogi pochodzi z drugiej połowy XVIII w. i jest czwartą z kolei budowlą postawioną w miejscu poprzednio zniszczonych. Pierwotnie – jak się wydaje – jedynym pomieszczeniem była sala główna, do której z czasem – zapewne w końcu XIX w. – dobudowano wzdłuż ściany północnej sale modlitewne dla kobiet. Po I wojnie światowej od strony zachodniej dostawiono sień z wydzielonymi izbami i drugim babińcem na piętrze.
Podczas II wojny światowej zamknięta przez hitlerowców w 1939 przetrwała do ostatnich dni okupacji w doskonałym stanie. Jednakże w lipcu 1944 r., tuż przed wycofaniem się z miasta, Niemcy zdewastowali i częściowo zburzyli budynek. Po zakończeniu wojny bożnica stała opuszczona i popadała w ruinę. Destrukcji dopełnili miejscowi wandale. Powyrywane zostały ławki, zerwana została także polichromowana kopuła. Z oryginalnych elementów wyposażenia wnętrza nie przetrwał żaden element, jednakże na podstawie istniejących źródeł wiadomo, iż na ścianie wschodniej – na wprost wejścia – znajdował się aron ha-kodesz, a na środku sali stała bima. W 1953 budynek bożnicy odbudowano i gruntownie wyremontowano wg projektu Karola Sicińskiego, przeznaczając ją na salę kinową. W 2003 roku kino zostało zamknięte. W budynku urządzono księgarnię z wydawnictwami o tematyce żydowskiej i pokoje do wynajęcia. Obecnym właścicielem jest warszawska gmina żydowska. We wnętrzu synagogi mieści się sklep Judaika z koszernymi produktami, kawiarnia „U Esterki” oraz pokoje do wynajęcia. W sali głównej na parterze latem odbywają się koncerty i pokazy filmowe.

Co możemy zobaczyć

Budynek synagogi w Kazimierzu Dolnym jest murowany z lokalnego kamienia wapiennego. Wzniesiono go na planie prostokąta (14,8 na 16,9 m) w stylu późnobarokowym. W południowo-zachodniej części bożnicy znajduje się główna sala modlitewna o wymiarach w świetle ścian 11,5 x 10,0 m, zagłębiona o kilka stopni w stosunku do otaczającego terenu, a od strony północnej umieszczony jest babiniec. Salę przykrywa ośmioboczna, drewniana kopuła. Ma kształt czaszy złożonej z ośmiu oddzielonych żebrami trójkątów sferycznych. Dawniej wnętrza synagogi zdobione były bogatą polichromią naścienną oraz sklepieniową, przedstawiającą m.in.: Ścianę Płaczu w Jerozolimie, Grób Racheli oraz zwierzęta. Podczas remontu z 1953 zrekonstruowano ośmioboczne sklepienie, jednak bez dekoracji oraz zamurowano arkady, które ponownie przebito w 1995. Do dnia dzisiejszego zachowało się sklepienie przedsionka oraz zegar słoneczny znajdujący się na bocznej ścianie budynku. Aron ha-kodesz na ścianę wschodniej tworzyła wnęka ujęta w dwie kolumny połączone górą cienkim gzymsem. Bima zlokalizowana na ośmiobocznym podium otoczonym balustradą z drewnianych tralek.
Na zewnętrznej południowej ścianie synagogi jest umieszczona tablica pamiątkowa o treści: Ku czci trzech tysięcy polskich obywateli żydowskiej narodowości, dawnych mieszkańców Kazimierza Dolnego, zamordowanych przez okupanta hitlerowskiego w czasie II wojny światowej.