Gdzie się znajduje?
Toruń jest jednym z najstarszych miast Polski (prawa miejskie uzyskał w 1232 roku). W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Toruń był jednym z najbogatszych i zarazem jednym z czterech największych miast Królestwa Polskiego, miastem królewskim i hanzeatyckim, które uzyskało w 1365 roku prawo składu. Posiadało autonomiczne uprawnienia polityczne, w tym m.in. prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla.
Dojazd/dojście
Do Torunia łatwo dotrzeć. Miasto, od zawsze, położone było na skrzyżowaniu ważnych, wielkich szlaków komunikacyjnych, które decydowały o jego pomyślnym rozwoju. Toruń jest jednym z ważniejszych w krajów węzłów drogowych. Poza dojazdem indywidualnie, można też znaleźć połączenia autobusowe.
Do Torunia docierają bezpośrednio pociągi ze wszystkich większych miast Polski. W Toruniu są trzy dworce kolejowe, jednak najważniejszy jest Toruń Główny. Jest on jednak oddalony od Starego Miasta o jakieś 2 km, chcąc się tam dostać, najlepiej wsiąść w autobus linii 22 lub 27. Kościół Ducha Świętego jest położony przy zachodniej pierzei Rynku.
Historia
Konflikt pomiędzy katolikami a protestantami w Toruniu zrodził się w wyniku następstw rozruchów religijnych, jakie wybuchły w mieście w lipcu 1724 roku. W ramach sankcji karnych gmina ewangelicka pozbawiona została swej głównej dotąd świątyni – dawnego kościoła franciszkańskiego Najświętszej Marii Panny. Nabożeństwa odprawiano w ciasnej sali Dworu Artusa. Ideę jej budowy wysunął burmistrz Torunia, Anton Giering w 1738 roku. W celu zebrania odpowiednich funduszy na budowę Rada Ewangelicka (najwyższa władza kościelna w Toruniu) zdecydowała prosić o pomoc materialną społeczeństwo protestanckie poza granicami (m.in. w Saksonii, księstwach i miastach niemieckich, monarchiach Anglii i Danii). Na miejsce budowy kupiono teren na rogu Rynku Staromiejskiego i ul. Różanej, tj. miejsce, gdzie dotąd stało kilka zrujnowanych po szwedzkim oblężeniu w 1703 r. wytwornych kamienic toruńskiego patrycjatu.
Budowa w Toruniu nowego kościoła niekatolickiego wywołała w XVIII wieku wzburzenie w katolickiej, nietolerancyjnej części mieszkańców Rzeczypospolitej, szczególnie wśród szlachty, wrogiej protestanckiemu Toruniowi ze względów religijnych i niechętnej jego szerokim uprawnieniom politycznym i gospodarczym. Przejawem tego były liczne petycje uchwalane na sejmikach. Wprawdzie wg konstytucji sejmowych z 1717 r. budowa nowych czy remont starych kościołów niekatolickich w Rzeczypospolitej były zabronione, to jednak przepis ten nie obowiązywał w posiadającym pewną autonomię Toruniu i w Prusach Królewskich. W 1743 roku król August III Sas wyraził zgodę na budowę nowego kościoła ewangelickiego. Autorem projektu był drezdeński architekt Andreas Adam Bähr. Krótko po rozpoczęciu budowy i założeniu fundamentów prace budowlane przerwano na skutek protestów biskupów katolickich. Dopiero w latach 1754-56 protestanci zbudowali obecny kościół według skromniejszego projektu toruńskiego architekta Efraima Schrögera. Wtedy, był to kościół bez wieży, budynek ten nie mógł jednak przypominać kościoła, a jedynie skromną kamienicę mieszczańską. Dopiero później, w latach 1897-1899 dobudowana została wieża według projektu Hugona Hartunga.
Podczas II wojny światowej Niemcy planowali wyburzyć wieżę kościoła, w ramach prac nad budową Kulturhaus (Centrum Kultury).
W 1945 roku kościół zajął bez żadnego tytułu prawnego zakon jezuitów. Po zabezpieczeniu i częściowym uporządkowaniu zdewastowanej świątyni, 8 czerwca odbyło się poświęcenie kościoła. Tego samego dnia zmieniono wezwanie na Ducha Świętego. Jednocześnie został kościołem akademickim dla założonego również w 1945 roku Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Po przejęciu przez jezuitów wnętrze kościoła niestety uległo niekorzystnym i niszczycielskim zmianom –- usunięto kilkanaście elementów zabytkowego wyposażenia protestanckiego często z XVIII w. (m.in. tarcze ze złoconymi gwiazdami na sklepieniu, epitafia burmistrzów Antoniego Gieringa, zm. 1759 r. i Christiana Klosmanna, zm. 1774 r., elementy ołtarza głównego, tablica pamiątkowa ku czci prezydenta J. G. Rösnera) oraz rozebrano empory w nawach bocznych, zaginęły portrety pastorów, ewangelickie konfesjonały i płyty nagrobne.
Dopiero w maju 1989 roku kościół wraz z budynkiem duszpasterstwa władze PRL przyznały kościół na własność jezuitom.
W 1989 roku, podczas pożaru duża część wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu. Ogień strawił m.in. rokokowe organy (1756-1759), dzieło gdańskiego warsztatu Fryderyka Rudolfa Dalitza, znanego z budowy słynnych organów oliwskich (obecnie zrekonstruowane z wykorzystaniem zachowanych fragmentów rzeźb)
oraz malowidła ścienne za ołtarzem głównym, autorstwa Jerzego Hoppena.
W latach 2009-2012 przeprowadzono kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie (w zakres których wchodziło: pomalowanie wszystkich elewacje, wieży oraz detali architektonicznych; kościół otrzymał nowe pokrycie dachu; na szczególną uwagę zasługują prace przeprowadzone przy kamiennych portalach i intarsjowanych drzwiach, odnowienie malarskie wnętrza z częściowy odtworzeniem polichromii).
28 maja 2023 roku bp Wiesław Śmigiel dokonał poświęcenia kościoła Ducha Świętego.
Co możemy zobaczyć
Kościół Ducha Świętego w Toruniu usytuowany w bloku zabudowy przy południowo-zachodnim narożniku Rynku Staromiejskiego, wzdłuż ulicy Różanej. Późnobarokowy, nieorientowany kościół został wzniesiony na planie prostokąta z wyodrębnioną od wschodu wieżą na planie kwadratu. Korpus trójnawowy, siedmioprzęsłowy, przęsło zachodnie pełni w części środkowej funkcje prezbiterium z pomieszczeniami zakrystii, po bokach. W zwartej, jednorodnej halowej bryle, krytej dwuspadowym, wysokim dachem z lukarnami dominuje masywna trzykondygnacyjna wieża, o wysokości 64 m, nakryta ostrosłupowym hełmem. Elewacja frontowa, wschodnia (od strony Rynku) jest trójosiowa, pośrodku z trójkondygnacyjną wieżą mieszczącą w przyziemiu portal, ujęty parami doryckich kolumn na cokołach, nad nim trójkątny naczółek z kartuszem. W wyższej kondygnacji wieży dwa okna w opaskach z uszakami, ujęte po bokach pilastrami. Trzecia kondygnacja mieszcząca dzwon, ujęta jest arkadami flankowanymi jońskimi kolumnami podtrzymującymi belkowanie. Po obu stronach wieży, jednoosiowe, dwukondygnacyjne przybudówki. Elewacja północna i południowa: siedmioosiowe, w osiach środkowych portal z czarnego wapienia dębnickiego, z ukośnie ustawionymi pilastrami po bokach, dźwigającymi trójkątne wyłamane naczółki.. Kościół nakrywa dach dwuspadowy. Wnętrza nakryte są sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi wspartymi na kwadratowych filarach.
Wewnątrz, w kruchcie, analogiczny jak w elewacjach bocznych portal (najlepiej zachowany, jako jedyny przez ostatnie 100 lat nie był narażony na bezpośrednie działanie warunków atmosferycznych), po stronie północnej kaplica Adoracji Najświętszego Sakramentu. W prezbiterium ustawiony jest rokokowy ołtarz główny, wykonany w 1756 roku przez Jana Antoniego Langenhahna Starszego według projektu Efraima Schrögera. Neobarokowa mensa ołtarzowa jest z 1953 roku. Rokokową ambonę z bogato dekorowanym baldachimem w 1759 roku wykonał zapewne Jan Antoni Langenhahn Młodszy. Rokokowe organy są rekonstrukcją instrumentu, który uległ zniszczeniu w czasie pożaru w 1989 r. Oryginalne organy powstały w latach 1756-1759 w gdańskim warsztacie Fryderyka Rudolfa Dalitza. Także prospekt organowy jest rekonstrukcją późnobarokowego oryginału. Na podniebieniu empory organowej znajduje się obraz Uciszenie Burzy na Jeziorze Genezaret, autorstwa J.S. Neudecka (1759). Późnobarokowe drewniane, intarsjowane portale dębowe z 1756 roku prowadzą do pomieszczeń zakrystyjnych. Obok jednego z portali stoi zegar szafkowy z XVIII wieku. Ponadto w kościele znajduje się chrzcielnica marmurowa – obecnie kropielnica (wykonana 1689 dla kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu)
Wieloletnie starania o budowę nowego kościoła protestanckiego w Toruniu doskonale pokazują stosunki religijne w XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej, szeroko słynącej w Europie ze swojej nietolerancji religijnej. W 1743 roku położono kamień węgielny i wzniesiono fundamenty kościoła dla staromiejskiej gminy ewangelickiej, a w 1756 roku nastąpiło poświęcenie kościoła. Aż do roku 1945 roku był to kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Krzyża Świętego. Wtedy to jezuici przejęli kościół i zmienili mu wezwanie na Ducha Świętego.
4 grudnia 1997 roku Stare Miasto i Nowe Miasto oraz Zamek Krzyżacki w Toruniu zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO
