Kościół św. Anny i klasztor Bernardynów (OFM) w Warszawie

Gdzie się znajduje?

Warszawa to stolica Polski i zapewne jest znana każdemu Polakowi. Obecnie ma około 2 milionów mieszkańców. Jest głównym ośrodkiem politycznym, naukowym, gospodarczym oraz kulturalnym kraju. Znajdują się tu siedziby najważniejszych urzędów centralnych, ambasady innych krajów, polski Parlament. Dojazd też nie stanowi problemu, bo jak to się mówi „Wszystkie drogi prowadzą do …” do stolicy. Zarówno samochodem, autobusem, koleją czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Kościół św. Anny w Warszawie położony przy Krakowskim Przedmieściu, w pobliżu skrzyżowania z Miodową. Przy włączonej nawigacji, dotarcie samochodem nie stanowi problemu, no chyba, że są duże korki. Na miejscu jest kilka dużych parkingów. A turyści indywidualnie zwiedzający Warszawę, znajdą tam połączenie komunikacją miejską. Na przykład od dworca Warszawa Centralna, najlepiej pojechać autobusem linii 160 lub tramwajem linii 4. Można też pieszo, to niecałe 2,5 km (około 25 min.), a przy okazji popodziwia się też inne zabytkowe miejsca w Warszawie.

Historia

Kościół św. Anny w Warszawie powstał przy klasztorze bernardynów ufundowanym przez księżną Annę Fiodorównę. Była ona pomysłodawcą sprowadzenia w 1454 do Warszawy pierwszych zakonników. Do Warszawy przybyło sześciu braci pod przewodnictwem o. Jakuba z Głogowa. Budowa kościoła w stylu gotyckim zaczęła się w tym samym roku. Ściany kościoła wybudowane zostały jako mur pruski z zastosowaniem cegły, niedługo później stanął klasztor. Zgodnie z przyjętą przez zakon zasadą, zespół klasztorny powstał poza murami miejskimi, u wylotu jednego z głównych traktów wychodzących z miasta. Przy kościele powstał cmentarz (pierwotnie przeznaczony dla zakonników, od 1643 publiczny). Był to drugi, po krakowskim, klasztor bernardynów w Polsce. Prowincja polska zakonu powstała w 1467 a pierwszym prowincjałem był o. Maryjan z Jeziorka, zaś drugim bł. Władysław z Gielniowa. W 1507 roku kościół wraz z sąsiadującym klasztorem spłonęły. Świątynię zrekonstruowano, ale nowy pożar zniszczył ją już kilka lat później. Przystąpiono więc ponownie do budowy, która zakończyła się w 1533 roku. Wśród fundatorów znajdowały się znane osobistości, m.in. księżna Anna Radziwiłłówna, Beata z Tęczyńskich Odrowążowa i Jan Lubrański, biskup poznański.
Znaczenie zespołu klasztornego było bardzo duże; teren określany wcześniej przedmieściem czerskim zaczęto nazywać suburbium bernardinorum, seu cracoviensium (przedmieście bernardyńskie, albo krakowskie), potem dopiero w związku z bramą wyjazdową do Krakowa pozostała już tylko nazwa krakowskie przedmieście. 20 lutego 1578 roku margrabia Jerzy Fryderyk von Ansbach złożył pod kościołem hołd lenny Stefanowi Batoremu. Papież Sykstus V bullą z 1586 roku wprowadził do kościoła arcybractwo św. Anny.
W czasie potopu kościół został spalony i do 1667 r. odbudowany przez pochodzącego z Włoch architekta Józefa Szymona Bellottiego przy wydatnym wsparciu ze strony króla Jana Kazimierza Wazy. Potem odnowiona została kaplica bł. Władysława z Gielniowa, ołtarz św. Anny i ołtarz główny. Chór i organy powstały w okresie rządów Augusta II. Twórcą organów był o. Antoni z Głogowy, zaś jego pomocnikiem Klemens z Sierpska i to jemu przypisuje się autorstwo instrumentu. W latach 1786-1788 dobudowano obecną fasadę według projektu Chrystiana Piotra Aignera i fundacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz przede wszystkim mieszczanina Józefa Kwiecińskiego. W 1819 roku postanowiono zharmonizować z fasadą kościoła, stojące po obu jej stronach starsze budowle  i dostawiono doń jedenastoarkadową dwukondygnacjową klasycystyczną kolumnadę. Niższa jej kondygnacja, o arkadach wspartych na filarach dźwiga wysokie arkady galerii (ujmującej dwie górne kondygnacje budynku klasztornego), których archiwolty wsparto na pilastrowych impostach z nałożonymi jońskimi półkolumnami , a cokoły łączy balustrada tralkowa, belkowanie wieńczy gładka attyka. Już w okresie zaborów, w latach 1832-37 dobudowano do kościoła kaplicę MB Loretańsiej według projektu Henryka Marconiego i fundacji Tomasza Zamoyskiego. W kaplicy umieszczono rzeźbę Matki Bożej autorstwa Tadeusza Czajkowskiego. W 1864 roku na fali rosyjskich represji po powstaniu styczniowym klasztor bernardynów został skasowany. Podczas II wojny kościół św. Anny spłonął, podobnie jak całe stare miasto. Odbudowa trwała od 1946 do 1962 roku. W czasie budowy Trasy W-Z kościół był zagrożony zawaleniem, na szczęście skarpę udało się zabezpieczyć przed dalszym osuwaniem.
Ze względu na swoje położenie w bliskim sąsiedztwie czterech spośród głównych uczelni Warszawy: Uniwersytetu Warszawskiego, Akademii Sztuk Pięknych, Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina oraz Akademii Teatralnej, kościół od 1928 stanowi główny ośrodek warszawskiego duszpasterstwa akademickiego, obecnie nazywany jest Centralnym Ośrodkiem Duszpasterstwa Akademickiego.
W kościele tym w dniu 3 czerwca 1979 Jan Paweł II odbywający swą pierwszą pielgrzymkę do ojczyzny spotkał się z młodzieżą polską. Wydarzenie to upamiętnia tablica przy wejściu do kościoła.

Co możemy zobaczyć

Kościół św. Anny w Warszawie łączy w sobie kilka stylów architektonicznych: gotycki, barokowy i klasycystyczny. Gotyckie prezbiterium zamknięte jest trójbocznie z barokową kaplicą bł. Władysława z Gielniowa od północy i zakrystią od południa. Nawa szersza trójprzęsłowa, ujęta po bokach wnękami kaplicowymi, od północy przylegają do niej kaplica MB Loretańskiej i dawna kaplica przedpogrzebowa. Klasycystyczna fasada frontowa podzielona jest czterema półkolumnami korynckimi i skrajnymi pilastrami również o korynckich kapitelach. Środkowa zryzalitowana część zwieńczona jest trójkątnym frontonem, nad którym wznosi się attyka z uskokowym szczytem. We wnękach między półkolumnami znajdują się posągi czterech ewangelistów autorstwa Jakuba Monaldiego. W tympanonie umieszczony jest monogram króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, zaś nad wejściem głównym umieszczona jest tablica fundacyjna. Prezbiterium na zewnątrz opięte jest uskokowymi przyporami. Szczyt wschodni ponad prezbiterium ujęty jest spływami wolutowymi i zwieńczony trójkątnym frontonem. Poniżej umieszczony jest wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem. Nawę i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe. Wewnątrz nawa nakryta jest sklepieniem kolebkowym na gurtach, ściany rozczłonkowane są pilastrami, wspierającymi wydatny gzyms z belkowaniem.
Wnętrze kościoła zdobi polichromia z XVIII w., wykonana częściowo przez bernardyna ks. Walentego Żebrowskiego, m.in. w kaplicy bł. Władysława z Gielniowa. Wyposażenie wnętrza jest przeważnie barokowe z XVIII w. Ołtarz główny z 1728 roku, projektu prawdopodobnie Karola Baya, z XVII-wiecznym obrazem św. Anny. Jego cokół obłożony jest modrzewiowymi filunkami pokrytymi udawaną laką oraz dekorowany motywami w stylu chińskim, tzw. chinoiserie – wykonane z chińskiej laki. Przedstawia egzotyczne krajobrazy i budowle, drzewa i kwiaty, ptaki i motyle, wazony i dzbany. Można przypuszczać, że autorem „chińszczyzny” w tym kościele był jeden z holenderskich artystów ściągniętych do zamku w Wilanowie (do wykonania Gabinetu Chińskiego) przez króla Jana III Sobieskiego.  W górnej partii ołtarza jest obraz Matki Boskiej Śnieżnej. Antepedium wykonane jest z czerwonego marmuru, powstało na początku XX wieku w zakładzie braci Łopieńskich, a tabernakulum w 1932 roku wg projektu Stefana Szyllera. Ołtarz zdobią też cztery rzeźby wykonane przez Wilhelma Barsza. Ołtarz główny jest chórowy, co znaczy, że z jednej strony modlą się wierni, a drugiej zakonnicy, którzy mają z tyłu swoje przejście do klasztoru. Ołtarzy bocznych w kościele jest sześć i są to, kolejno po lewej od wejścia: ołtarz św. Stanisława Biskupa z przedstawiającym go XVIII-wiecznym obrazem, patronem kowali – św. Bałdzimierzem w zasuwie oraz XVIII-wieczną św. Barbarą w zwieńczeniu; ołtarz św. Franciszka z XVIII wieku z obrazem „Matka Boska Portincula” oraz ołtarz Najświętszej Maryi Panny z około 1728 roku z XVIII-wiecznym obrazem Matka Boska z Dzieciątkiem. Po prawej stronie od wejścia znajdują się: ołtarz św. Jana Ewangelisty z I połowy XVIII wieku z prezentującym go obrazem o srebrnej sukience z 1797 roku; ołtarz św. Antoniego z jego XVIII-wiecznym obrazem oraz ołtarz Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z około 1728 roku z obrazem „Niepokalane Poczęcie” Stanisława Zarzeckiego z 1896 roku i ustawionym portretem ks. rektora Edwarda Detksensa, zamordowanego w Dachau w 1942 roku. Ołtarz ustawiony w kaplicy bł. Władysława pochodzi z XVII w., w późniejszym czasie dodano rzeźby autorstwa Jana Jerzego Plerscha, będącymi personifikacjami cnót błogosławionego. Ambona jest z około 1750 roku z rzeźbami prezentującymi Władysława z Gielniowa ze słupem ubiczowania na szczycie oraz wizerunkami franciszkanów na dole: św. Bernardyna, św. Jana Kapistrana, św. Szymona z Lipnicy i bł. Jana z Dukli. Umieszczona jest nietypowo, bo po prawej stronie, bliżej klasztoru. Cenne są też intarsjowane konfesjonały z 1753 roku, uratowane podczas II wojny światowej przed niemiecką wywózką poprzez pomalowanie ich na biało farbą olejną, przez co nie budziły już tak dużego zainteresowania. W kościele znajdziemy jedną z najstarszych zachowanych realizacji malarskich czternastu stacji Drogi krzyżowej. Co ciekawe, do połowy XIX wieku przywilej Drogi krzyżowej miały jedynie klasztory franciszkańskie, a liczba stacji mogła się wahać od czternastu aż do kilkudziesięciu. W kaplicy Loretańskiej znajduje się figura Matki Boskiej Loretańskiej, przeniesiona, ze zburzonego około 1811 roku kościółka bernardynów na Pradze. Figura została wykonana z czarnego drewna na wzór gotyckiego posągu Madonny z XIV wieku znajdującego się w Santa Casa w Loreto, kopia ta zapewne wykonana we Włoszech, być może nawet w Loreto). W 2010 roku ustawiony został w kaplicy krzyż upamiętniający ofiary katastrofy smoleńskiej, który wcześniej stał przed pałacem prezydenckim.
Przy kościele znajduje się wysoka dzwonnica ufundowana w 1583 r. przez Annę Jagiellonkę, przekształcona i nadbudowana o jedną kondygnację w latach 1819-1821. Na dzwonnicy znajduje się dostępny dla zwiedzających taras widokowy. Po drugiej stronie kościoła, w ciągu Krakowskiego Przedmieścia znajduje się kolumnada bernardyńska, ukończona w 1821 roku, którą zaprojektował, tak, jak i fasadę kościoła, również Chrystian Piotr Aigner
Do kościoła przylega budynek klasztorny, który został zbudowany w 1514 roku przez Jana z Komorowa. W krużganku prowadzącym do zakrystii można zobaczyć jedyne w Warszawie zachowane sklepienie kryształowe.