Gdzie się znajduje?
Wrocław jest stolicą województwa dolnośląskiego, z wielowiekową historią, mającą wpływ na mnogość występujących tu zabytków, stanowi najważniejszy ośrodek kulturalny, ekonomiczny, akademicki i turystyczny południowo-zachodniej Polski.
Wrocław jest jednym z większych miast w Polsce i jest dobrze skomunikowany, zarówno przez sieć drogową (autostrada A4), jak i kolejową.
Dojazd/dojście
Kolegiata Świętego Krzyża, podobnie, jak i katedra św. Jana Chrzciciela leży na Ostrowie Tumskim. Jest położony na trasie od Mostu Tumskiego w kierunku katedry – przy placu Kościelnym. Zmotoryzowani mogą zostawić samochody na parkingach przy pl. Bema, ul. Mieszka I, na pl. Katedralnym (wjazd od strony ul. Wyszyńskiego) oraz na parkingu przy Hali Targowej i przy budynku Wydziału Filologicznego na pl. Nankiera (dojście na Ostrów Tumski zajmuje kilka minut).
W pobliże katedry można też dojechać komunikacją miejską: tramwajami linii: 6, 8, 9, 11, 17, 23 (przystanek pl. Bema), tramwajami linii 2, 10 (przystanek Katedra), autobusami: 128 (przystanek pl. Bema), A (przystanek Katedra).
Historia
Kolegiata powstała z fundacji księcia Henryka Probusa jako wotum po długotrwałym sporze polityczno-kościelnym z biskupem wrocławskim Tomaszem II, zakończonym w 1287 roku. Na znak ugody obaj adwersarze postanowili ufundować kolegiaty: Henryk IV Probus w sąsiedztwie swego zamku, a biskup Tomasz w Raciborzu. Projektantem budowli wrocławskiej był najprawdopodobniej mistrz Wiland, wymieniany jako dworski budowniczy Henryka, a akt fundacyjny książę wystawił 11 stycznia 1288 roku. W akcie tym wraz z fundacją kolegiaty i instytucji z nią związanych, takich jak prałatura, szkoła i szpital, książę ustanowił też, że kolegiata miała być pomnikiem dla jego rodziny, a on sam w swoim testamencie wyraził ponadto wolę, aby była ona tymczasowym miejscem spoczynku jego zwłok do momentu wybudowania kolejnej świątyni z jego fundacji dla zakonu cysterek, w której miał spocząć na stałe.
Budowa kościoła początkowo postępowała sprawnie i do 1295 roku zbudowano dwukondygnacyjne prezbiterium, konsekrowane wówczas przez biskupa Jana Romkę. W międzyczasie zmarł książę fundator, którego pochowano w kolegiacie zgodnie z życzeniem wyrażonym w testamencie, choć Henryk chciał by po ukończeniu kościoła klasztornego NMP przeniesiono tam jego zwłoki. Jako, iż jego spadkobierca Henryk głogowski, jeszcze w tym samym 1290 roku, musiał opuścić zamek wrocławski na rzecz Henryka V Grubego, a dwa lata później Wrocław opuściła księżna wdowa Matylda, nie było nikogo zainteresowanego w wykonaniu testamentu i książę pozostał pochowany w prezbiterium kolegiaty.
Korpus nawy i transept, ufundowane przez biskupa Nankiera, wzniesione zostały po przerwie spowodowanej zawirowaniami politycznymi, w latach 1320-1350. Ostatecznie powstała budowla posiadająca dwie kondygnacje: dolny kościół św. Bartłomieja i górny Świętego Krzyża, przy czym zwłoka w ukończeniu budowy spowodowała zmianę pierwotnych planów, przejawiającą się w innym układzie filarów górnej części korpusu nawowego i jego sklepieniach. Już w 1371 roku ukończona kolegiata miała stać się przykładem dla budowanej w Brzegu fary, odnotowano bowiem „formae” które miało być wzorem dla „formae” brzeskiego. Sylwetka wrocławskiej kolegiaty do końca średniowiecza nie przeszła większych przekształceń, jedynie w 1484 roku założono późnogotyckie zwieńczenie wieży południowej.
W XVI wieku do zgromadzenia kanoników przy kościele Świętego Krzyża należał między innymi w latach 1503-1538 Mikołaj Kopernik, oraz zmarły w 1596 roku Andrzej Bogurski, który dokonał specjalnego zapisu, wedle którego kazania w kościele św. Krzyża miały być prowadzone w języku polskim. Dolny kościół św. Bartłomieja przechodził burzliwe dzieje. Był wielokrotnie rabowany, zamieniany na magazyn, schron dla ludności, a nawet pełnił rolę stajni, gdy w latach 1632–1634 na Ostrowie Tumskim stacjonowały wojska szwedzko-brandenburskie.
W czasie przeprowadzonych w latach 1672 i 1723 prac zbarokizowano wnętrze, wprowadzając nowe ołtarze i emporę organową w zachodnim przęśle górnego kościoła. Na znajdującym się przed świątynią placu Kościelnym w latach 1730–1732 powstał barokowy pomnik św. Jana Nepomucena wykonany przez wrocławskiego rzeźbiarza Jana Jerzego Urbańskiego według projektu Christopha Tauscha.
W 1810 zgromadzenie kanoników rozwiązano, a w ciągu XIX w. dokonano w górnym kościele przekształceń w duchu neogotyckim, m.in. pobielono ściany, a także żebra sklepienne. W wyniku działań wojennych drugiej wojny światowej kolegiata św. Krzyża we Wrocławiu została w znacznym stopniu uszkodzona. W trakcie pierwszych trzech lat po wojnie, w wyniku działalności Wrocławskiej Dyrekcji Odbudowy w kościele przeprowadzono pierwsze prace remontowe. Nie bez znaczenia była przy tym piastowska przeszłość kościoła wniesionego w XIII w. przez księcia Henryka IV. W tym czasie zabezpieczono świątyni przed działaniami czynników atmosferycznych tak, aby zapobiec dalszej degradacji bryły kościoła. Ze względu na skoncentrowanie wysiłków na odbudowie katedry wrocławskiej w 1949 r. zakończono prace w kolegiacie. Następne sześć lat kościół oczekiwał na odpowiednią koniunkturę. Odbudowano ją w latach 1946-1950 i 1956-1957.Do 1956 dolny kościół był używany przez wrocławskich Niemców, następnie do 1997 r. przez parafię greckokatolicką. W 1999 r. reaktywowano kapitułę kolegiacką.
Co możemy zobaczyć
Kolegiata Świętego Krzyża oraz kościół św. Bartłomieja we Wrocławiu to kościół gotycki, murowany z cegły, dwukondygnacjowy i zbudowany na planie krzyża o długości 58,5 metra i szerokość 26,6 metra. Złożony jest z trójnawowego halowego korpusu, transeptu i trójprzęsłowego prezbiterium. Prezbiterium oraz jednoprzęsłowe ramiona transeptu zamknięte są pięciobocznie. Przy korpusie w narożach przy ramionach transeptu dostawione są dwie wieże od południa i północy. Do prezbiterium od północy przylegają dwuprzęsłowa zakrystia i zamknięty trójbocznie kapitularz. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami. Przęsła naw bocznych nakryte są osobnymi dachami dwuspadowymi. Szczyty zachodnie i przęseł naw bocznych rozczłonkowane są ostrołukowymi blendami. Nad nawą i prezbiterium dach dwuspadowy o wspólnej kalenicy, podobne dachy nakrywają ramiona transeptu. Wieża południowa nakryta jest kamienną iglicą. Okna ostrołukowe trójdzielne z maswerkami, od zachodu duże okno sześciodzielne z maswerkiem. Zachowały się kamienne portale gotyckie, m.in. prowadzący od południa do dolnego kościoła oraz w górnym kościele z nawy północnej do wieży z płaskorzeźbionym tympanonem z przedstawieniem Tronu Łaski z fundatorami. Wewnątrz arkada tęczy i arkady międzynawowe ostrołukowe. Sklepienie w prezbiterium, w ramionach transeptu i zachodnich przęsłach korpusu krzyżowo-żebrowe, w dwóch wschodnich przęsłach korpusu i środkowym przęśle transeptu gwiaździste czteroramienne. W nawach bocznych sklepienia trójodporowe.
We wnętrzu można zobaczyć gotycki penaptyk z Przecławia umieszczony w ołtarzu głównym, kilka barokowych ołtarzy bocznych oraz płyty nagrobne i epitafia, w tym biskupa wrocławskiego Nankera (zm. 1341). W kościele znajdował się pomnik nagrobny Henryka IV Prawego, który po 1945 r. został przeniesiony do Muzeum Narodowego we Wrocławiu i jest tam eksponowany, jako jedno z najwybitniejszych dzieł śląskiej rzeźby sepulkralnej.
Kolegiata Świętego Krzyża oraz kościół św. Bartłomieja we Wrocławiu to bardzo wysoka, dwukondygnacyjna budowla, która mieści dwa kościoły – dolny pod wezwaniem św. Bartłomieja a górny, właściwy, pod wezwaniem Świętego Krzyża. Rzuty poziome obu kościołów są niemal identyczne. 
