Archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu

Gdzie się znajduje?

Wrocław jest stolicą województwa dolnośląskiego, z wielowiekową historią, mającą wpływ na mnogość występujących tu zabytków, stanowi najważniejszy ośrodek kulturalny, ekonomiczny, akademicki i turystyczny południowo-zachodniej Polski.
Wrocław jest jednym z większych miast w Polsce i jest dobrze skomunikowany, zarówno przez sieć drogową (autostrada A4), jak i kolejową. 
Dojazd/dojście
Katedra św. Jana Chrzciciela stoi w centrum Ostrowa Tumskiego, który jest najstarszą częścią Wrocławia. Ruch samochodowy jest tutaj ograniczony. Zmotoryzowani mogą zostawić samochody na parkingach przy pl. Bema, ul. Mieszka I, na pl. Katedralnym (wjazd od strony ul. Wyszyńskiego) oraz na parkingu przy Hali Targowej i przy budynku Wydziału Filologicznego na pl. Nankiera (dojście na Ostrów Tumski w okolice katedry zajmuje kilka minut). 
W pobliże katedry można też dojechać komunikacją miejską: tramwajami linii: 6, 8, 9, 11, 17, 23 (przystanek pl. Bema), tramwajami linii 2, 10 (przystanek Katedra), autobusami: 128 (przystanek pl. Bema), A (przystanek Katedra). 

Historia

Budowa katedry św. Jana Chrzciciela na Ostrowie Tumskim związana była z utworzeniem w 1000 roku biskupstwa wrocławskiego. O powołanie tegoż, wraz z biskupstwami krakowskim i kołobrzeskim, zabiegał Bolesław Chrobry już wcześniej, a starania te zostały uwieńczone powodzeniem na zjeździe gnieźnieńskim. Pierwszy murowany kościół w miejscu obecnej katedry powstał jeszcze w połowie X wieku. Była to kamienna budowla jednonawowa z transeptem i absydą. Po roku 1000, w związku z założeniem biskupstwa została zastąpiona większą – przedromańską, w formie trójnawowej bazyliki filarowej z kryptą i wieżami w części wschodniej. Ta pierwsza katedra uległa zniszczeniu w czasie reakcji pogańskiej i najazdu czeskiego w latach 30. XI wieku.
W miejscu zniszczonej katedry zbudowano w czasach Kazimierza Odnowiciela nową, zmieniając nieco kierunek osi podłużnej. Nowa kamienna świątynia była trójnawowa, z krótkim transeptem. Budowę okazalszej, romańskiej katedry dla biskupstwa wrocławskiego podjął na wrocławskim Ostrowie Tumskim w 1158 roku biskup Walter z Malonne, z wykorzystaniem znacznej części murów poprzedniego kościoła. Dwuwieżową, trójnawową bazylikę z transeptem ukończono w 1180 roku, a poświęcił ją biskup Żyrosław II. Długość katedry wynosiła wówczas 48,5 m, zaś szerokość 24,5 m. Z budowli z tego okresu w Muzeum Archidiecezjalnym przechowywane są liczne fragmenty, a pod posadzką prezbiterium zachowały się pozostałości krypty.
W następnych dziesięcioleciach nastąpiła realizowana w kilku etapach gotycka przebudowa. W latach 1244–72 biskup Tomasz I rozbudował katedrę od wschodu o prosto zamknięty ceglany chór z obejściem w stylu gotyku katedralnego. Nad narożami obejścia ulokowano dwie niewielkie wieże, które pozostały nieukończone do dziś. Elewacja wschodnia otrzymała wielkie okno przezroczowe. Prezbiterium nakryto sklepieniami sześciodzielnymi. W XIV wieku, po wyburzeniu naw romańskich, za sprawą biskupa Nankiera zbudowano nawę główną i od południowego wschodu zakrystię w stylu gotyku redukcyjnego. Nowe nawy zaczęto budować od zachodu, otaczając murami stare nawy romańskie, popełniono jednak błąd i oś nawy głównej przesunięta jest od osi prezbiterium o kilkanaście centymetrów, co jest widoczne do dziś w postaci uskoku w południowej zewnętrznej ścianie katedry.
Kolejnym etapem była ulokowana za obejściem kaplica mariacka, zwana też małym chórem, dzieło mistrza Pieszki z lat 1354–68. Z kolei kaplice boczne i górne kondygnacje wieży północno-zachodniej wraz z hełmem powstały w XV wieku.
Wieżę południowo-zachodnią zbudowano tylko do wysokości czterech kondygnacji. Ciekawostkę stanowi szersze przęsło nawy głównej katedry, powstałe w miejscu dawnego romańskiego transeptu. W 1517 roku biskup Jan Turzo ufundował nowy portal zakrystii, uważany za pierwsze dzieło renesansu na Śląsku.19 czerwca 1540 roku pożar strawił dach, dzwony i hełm wieży północnej. Odbudowano go 16 lat później, ale już w stylu renesansowym; identyczny hełm uzyskała podwyższona w latach 1568–80, lecz zbudowana w uproszczonych formach wieża południowa. Poważną zmianą w architekturze katedry była likwidacja uszkodzonej w pożarze ozdobnej balustrady osłaniającej rynnę dachową i podwyższenie o ok. metr murów prezbiterium, przez co zrównały się wysokością z nawą. We wnętrzu chóru wykonano w tynku nową renesansową dekorację.
W 1633 roku, podczas walk wojsk cesarskich ze Szwedami i wojskami sasko–brandenburskimi spłonęła wieża południowa, południowa część katedry i dach zakrystii. Zniszczenia jednak odbudowano, w 1672 roku dobudowano barokową kaplicę Najświętszego Sakramentu, a w latach 1680–1700 kaplicę św. Elżbiety, którą ufundował ordynariusz wrocławski, kardynał Fryderyk Hessen. W następnym okresie, w latach 1716–1724 biskup Franciszek Ludwik Neuburg ufundował kaplicę elektorską Bożego Ciała (według projektu Fischera von Erlach), a w 1749 roku dziekan kapituły Krzysztof Runnerch – kaplicę zmarłych. Kolejny pożar 9 czerwca 1759 roku zniszczył hełmy wież wraz z dzwonami, dach nad nawami, zakrystię, mały chór i organy. Świątynię stopniowo odbudowywano ze zniszczeń przez następne 150 lat, wieże otrzymały proste daszki namiotowe, zaś zawalony szczyt zachodni zastąpiono skromniejszym o formach klasycystycznych.
W XIX wieku Karl Lüdecke dokonał przebudowy wnętrza katedry i elewacji zachodniej z przedsionkiem w stylu neogotyckim. Dalsze prace prowadzone były na początku XX wieku pod kierownictwem Hugona Hartunga; m.in. uzupełniono zniszczoną w pożarze z 1759 roku kamieniarkę wieży północno-zachodniej, a skromniejszą do tej pory wieżę południowo-zachodnią ozdobiono w podobny sposób. W latach 1912 i 1926 wzniesiono nowe hełmy, z czego południowy, projektu Josepha Ebersa, otrzymał formy silnie uproszczone.
Biskupstwo wrocławskie w 1930 roku zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa i metropolii, a katedra stała się archikatedrą. Ponowna renowacja w latach 30. doprowadziła do skucia polichromii i likwidacji neogotyckiego gzymsu w chórze. Piętnaście lat później, podczas oblężenia przez Armię Czerwoną twierdzy Wrocław, katedra uległa zniszczeniu w 70 proc. Zrujnowane zostały hełmy, dachy, sklepienia głównej nawy, spłonęły organy i malowidła, natomiast ołtarz został wywieziony (obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie). Wstępna odbudowa trwała do 1951 roku, kiedy to 29 lipca prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński dokonał ponownego poświęcenia archikatedry. Po odbudowaniu zniszczonego prezbiterium ustawiono nowy ołtarz główny. W nastawie ołtarza (retabulum) ustawiono przepiękny pentaptyk późnogotycki z 1522 roku, przedstawiający scenę zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, a przeniesiony do katedry ze zrujnowanego wówczas kościoła ewangelickiego w Lubinie (dokładniej rzecz ujmując, ołtarz ten już przed wojną był porzucony przez ewangelików lubińskich. Został przewieziony z Lubina do Wrocławia na wystawę sztuki sakralnej i we Wrocławiu już pozostał do końca wojny, znajdując schronienie w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego, a według innych źródeł w Muzeum Śląskim. Skrzydła przedstawiają sceny Męki Pańskiej, a predella Ostatnią Wieczerzę. Ołtarz wcześniej poddano gruntownej konserwacji i renowacji w pracowni konserwatorskiej w Krakowie. W następnych latach trwał proces odbudowywania świątyni i uzupełniania jej wyposażenia. Od 1968 roku prowadzono drugi etap: konserwację architektury zewnętrznej, rekonstrukcję pokrycia dachów i kaplic, dokończenie konserwacji wnętrza. Przebudowano też szczyt zachodni, opierając się na poczynionych w toku prac konserwatorskich odkryciach, jak również odsłonięto zamurowane wschodnie okno dachowe.
Przez wszystkie te lata obie wieże katedry straszyły płaskimi, pozbawionymi hełmów dachami, częściowo porośniętymi darnią. Dopiero w 1985 roku kardynał Henryk Gulbinowicz zaakceptował projekt nowych hełmów według propozycji architekta prof. Edmunda Małachowicza. Projekt ten trzy lata później uzyskał formalną akceptację służb miejskich i dopiero wówczas proboszcz katedry, ksiądz infułat Adam Drwięga mógł zlecić ich wykonanie. 14 sierpnia 1991 roku ustawiono oba siedemnastotonowe hełmy na wieżach katedry. Każdy z nich ma 37 m i od tej pory obie wieże mierzą po około 97 m wysokości. W wieży północno-zachodniej wbudowano windę umożliwiającą wjazd na galeryjkę widokową wokół hełmu. Podczas pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Polski 31 maja 1997 roku odbyła się we wrocławskiej archikatedrze uroczystość koronacji obrazu Matki Boskiej Sobieskiej, przywiezionego tu w latach 50.

Co możemy zobaczyć

Wrocławska archikatedra św. Jana Chrzciciela to okazała gotycka bazylika, której długość wynosi 100 m, zaś szerokość 44,6 m. Złożona jest z trójnawowego, sześcioprzęsłowego chóru, otoczonego prostokątnym obejściem, z dwiema wieżami wzniesionymi we wschodnich narożnikach oraz z szcześcioprzęsłowego korpusu z dwiema wieżami od zachodu. Katedra na zewnątrz otoczona jest licznymi kaplicami i kruchtami, które wznoszono do XIV do XVIII w. Nawy główne chóru i korpusu, nakryte są dachami dwuspadowymi, zaś nawy boczne z kaplicami nakrywają dachy pulpitowe. Ponad dachami naw bocznych rozpięte są łuki oporowe, które wzmacniają konstrukcję świątyni. Elewacje zewnętrzne opięte są uskokowymi przyporami. Wieże zachodnie są czworoboczne, także opięte przyporami, nakryte ostrosłupowymi hełmami. Katedra posiada trzy wejścia: główne – od zachodu, oraz dwa boczne, od północy i południa. Główne wejście do katedry wiedzie przez gotycki portal, ozdobiony kamiennymi rzeźbami Matki Bożej, św. Pawła i św. Grzegorza oraz figurami patronów Śląska i Czech. Na drzwiach umieszczono scenę przedstawiającą Józefa uwięzionego przez braci w studni. W kruchtach od zachodu, północy i południa mieszczą się uskokowe portale kamienne, bogato profilowane.
Wewnątrz nawy prezbiterium nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, wspartymi na służkach, spływających na konsole w środkowej nawie prezbiterium oraz sprowadzonych do posadzki w nawach bocznych.
Wnętrze prezbiterium oświetlają duże trójdzielne okna z maswerkami, i jedno czterodzielne okno wschodnie. Środkową nawę korpusu nakrywa sklepienie kolebkowe, zaś nawy boczne nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Bardzo okazale prezentuje się ściana wschodnia katedry. Centralne miejsce zajmuje gotycka Kaplica Mariacka, nakryta jest sklepieniem trójodporowym i krzyżowo-żebrowym. Dwie barokowe kaplice po bokach to oczywiście kaplica św. Elżbiety z lewej oraz Kaplica Elektorska z prawej strony. Za kaplicami znajdują się wschodnie wieże, przyległe do gotyckiego korpusu prezbiterium katedry.
Ozdobą północnej ściany katedry była do 1945 roku statua jej patrona – św. Jana Chrzciciela. Jej miejsce na ścianie północnej zajmuje obecnie doskonała replika wykonana podobnie jak oryginał z piaskowca. Figura patrona katedry umieszczona została tu w drugiej połowie XV wieku w związku z budową nowego, gotyckiego portyku w fasadzie zachodniej. Wówczas wykonano również baldachim z kolumienkami oraz prostą w swoim zarysie misę chrzcielnicy (według innych źródeł studzienki). Głowice kolumn zdobione motywami roślinnymi są – podobnie jak rzeźba świętego –jeszcze romańskie. Również po północnej stronie znajduje się epitafium Hansa Stegera zmarłego w 1506 r . Płaskorzeźba wykonana w piaskowcu. Scena upomnienia Stegera przez papieża Grzegorza interpretowana również jako:  Ecce Homo – Patrz, jaki to człowiek.
Znaczna część zabytkowego wyposażenia wnętrza przepadła w 1945 roku, dlatego dziś katedrę wypełniają także zabytki pochodzące z innych śląskich kościołów. Jako ołtarz główny (do 2019 roku), był późnogotycki tryptyk z 1522 r., ze sceną Zaśnięcia NMP w polu środkowym, pochodzący ze zniszczonego kościoła w Lubinie (teraz ma zostać przeniesiony do retabulum kolegiaty Świętego Krzyża). 20 grudnia 2019 powrócił zrekonstruowany srebrny ołtarz św. Jana Chrzciciela i znów prezentuje się we wrocławskiej katedrze w pierwotnym kształcie, jaki miał do roku 1945. Odtworzony przez zespół konserwatorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, po zakończeniu ekspozycji „Dwa ołtarze. Srebrne arcydzieła z wrocławskiej katedry” trafił na ostateczne miejsce przeznaczenia. Ołtarz ufundował w 1591 r. biskup Andreas Jerin, jeden z najwybitniejszych włodarzy śląskiej diecezji, a wykonali go dwaj renomowani artyści wrocławskiego manieryzmu: złotnik Paul Nitsch oraz malarz Bartholomaeus Fichtenberger.
Przy końcu nawy głównej ustawione są dwa barokowe ołtarze z XVII w., w jednym z nich znajduje się płaskorzeźbiona scena Męczeństwa św. Wincentego, wykonana w 1614 r. przez Adriena de Vries. Późnobarokowa ambona z 1725 r. ozdobiona jest alabastrowymi rzeźbami Johanna Georga Urbansky’ego. Barokowe stalle z połowy XVII w. ustawione w prezbiterium, zostały przeniesione z kościoła św. Wincentego we Wrocławiu.
Katedra wrocławska kryje w sobie liczne zabytki sztuki sepulkralnej. Do najciekawszych należą nagrobki umieszczone w kaplicy Mariackiej, są to: gotycki pomnik nagrobny biskupa Przecława z Pogorzeli (zm. 1376), z leżącą na tumbie postacią zmarłego, oraz płyta nagrobna biskupa Jana Rotha (zm. 1505), z płaskorzeźbioną postacią zmarłego w stroju pontyfikalnym, wykonana w 1503 r. przez Petera Vischera St. w Norymberdze. Warty uwagi jest też wykonany w 1537 r. renesansowy leżący posąg biskupa Jana Thurzona (zm. 1520), ułożony na późniejszej tumbie w kaplicy św. Jana Chrzciciela. Osobliwością katedry są też największe w Polsce organy, zbudowane z połączenia organów z Hali Stulecia i z kościoła ewangelickiego na Sępolnie. Mają 150 głosów i 5 manuałów oraz 13207 piszczałek.
Kaplica św. Elżbiety przylega do południowo-wschodniego narożnika obejścia prezbiterium, barokowa, wzniesiona w latach 1680-86 z fundacji kardynała Friedricha von Hessen, według projektu Giacomo Scianziego. Kaplica zbudowana jest na planie prostokąta z małym prezbiterium i nakryta kopułą z latarnią. Ołtarz w kaplicy ma formę baldachimu wspartego na kolumnach i nakrywającego rzeźbę św. Elżbiety, dłuta Ercole Ferraty. Po przeciwnej stronie ustawiony jest pomnik nagrobny fundatora kaplicy, wykonany przez Domenico Guidiego z Rzymu.
Gotycka kaplica Mariacka z lat 1354–1365, położona jest na osi katedry, a zatem na przedłużeniu chóru, i dlatego określana niekiedy jako mały chór.
Kaplica Elektorska dostawiona przy północno-wschodnim narożniku obejścia, zbudowana w latach 1682-1700 według wybitnego wiedeńskiego architekta, Johanna Berndharda Fischera von Erlach. Kaplica nakryta jest eliptyczną kopułą z latarnią a jej wystrój rzeźbiarski jest dziełem czeskiego artysty Ferdinanda Maximiliana Brokoffa.