Bazylika archikatedralna Męczeństwa św. Jana Chrzciciela w Warszawie

Gdzie się znajduje?

Warszawa to stolica Polski i zapewne jest znana każdemu Polakowi. Obecnie ma około 2 milionów mieszkańców. Jest głównym ośrodkiem politycznym, naukowym, gospodarczym oraz kulturalnym kraju. Znajdują się tu siedziby najważniejszych urzędów centralnych, ambasady innych krajów, polski Parlament. Dojazd też nie stanowi problemu, bo jak to się mówi „Wszystkie drogi prowadzą do …” do stolicy. Zarówno samochodem, autobusem, koleją czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Archikatedra znajduje się na Starówce, przy ul. Świętojańskiej, która wychodzi z Placu Zamkowego. Przy włączonej nawigacji, dotarcie do warszawskiej starówki samochodem nie stanowi problemu, no chyba, że są duże korki. Na miejscu jest kilka dużych parkingów. A turyści indywidualnie zwiedzający Warszawę, znajdą tam połączenie komunikacją miejską. Na przykład od dworca Warszawa Centralna, najlepiej pojechać autobusem linii 160 lub tramwajem linii 4. Można też pieszo, to niecałe 3 km (około 35 min.), a przy okazji popodziwia się też inne zabytkowe miejsca w Warszawie.

Historia

Archikatedra św. Jana Chrzciciela na Starym Mieście w Warszawie to jedna z najstarszych świątyń Warszawy.
Początki powstania siegają 1339 r., jako drewniana kaplica zamkowa i kościół parafialny małej osady mazowieckiej. Podniesiona do godności kolegiaty na początku XV wieku, nabierała coraz większego znaczenia, by pod koniec XVI wieku stać się pierwszym kościołem stolicy Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Związała się wtedy kolegiata z Zamkiem Królewskim w Warszawie i była świadkiem wielu wydarzeń historycznych, m.in. koronacji królów. Koronowani tu byli m.in. Stanisław Leszczyński oraz Stanisław August Poniatowski. Tu 3 maja 1971 roku odbyła się uroczystość zaprzysiężenia Konstytucji Trzeciego Maja. Kościół był bezpośrednio połączony z zamkiem królewskim, czego pamiątką jest łącznik na wysokości pierwszego piętra nad ul. Dziekanią. Katedra jest ogromna, charakteru nadają jej ciemne witraże, przepuszczające mało światła, oraz gwiaździste sklepienie z ceglanymi żebrami. Od XVII w. gotycki dotychczas gmach świątyni uległ wpływom baroku. Był to wówczas jeden z najbogatszych kościołów Rzeczypospolitej, a jego wnętrze wypełniały dzieła sztuki powstałe pod wpływem mecenatu patrycjatu miejskiego, szlachty i królów. Wraz z upadkiem państwa kończy świetność kolegiaty piastowskiej. Wprawdzie w 1797 r. została podniesiona do godności katedry, a wkrótce potem archikatedry, ale brak konserwacji spowodował niemal jej ruinę. W I połowie XIX w. świątynia została przebudowana w pseudogotyku angielskim przez A. Idzikowskiego. W czasie II wojny światowej została uszkodzona, ale przetrwała powstanie warszawskie. Po upadku powstania Niemcy wysadzili ją tylko dlatego, że była ważnym polskim zabytkiem. Odbudowano ją z wielkim pietyzmem w latach 1948–1956 według projektu J. Zachwatowicza, w pierwotnej formie gotyku mazowieckiego. Umieszczono w niej ocalałe zabytki, wśród nich arcydzieło rzeźby gotyckiej – figurę Chrystusa Ukrzyżowanego, otoczoną kultem przez warszawiaków. W podziemiach archikatedry spoczywają arcybiskupi warszawscy, pierwszy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Gabriel Narutowicz, premier Rzeczypospolitej Polskiej, kompozytor i pianista Ignacy Jan Paderewski oraz laureat Nagrody Nobla Henryk Sienkiewicz. Archikatedra warszawska po przeniesieniu stolicy z Krakowa do Warszawy stała się głównym ośrodkiem życia muzycznego w Polsce. Prawdopodobnie w roku 1595 członkiem kapeli królewskiej został mistrz muzyki wokalnej, kompozytor włoski Luca Marenzio. Od 1603 roku aż do śmierci w r. 1623 dyrygentem kapeli był wybitny kompozytor Asprillio Pacelli, który dla tego stanowiska opuścił posadę kapelmistrza przy kościele św. Piotra w Rzymie. Asprilio Pacelli był w prostej linii przodkiem papieża Piusa XII. W archikatedrze istniał jego wspaniały pomnik, zniszczony w 1944 r.
W archikatedrze organizowane są cykle koncertów, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Sakralnej, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej „Organy Archikatedry”, „Muzyka Religijna w Archikatedrze Warszawskiej”, które stanowią kontynuację i rozwinięcie tradycji muzycznej Archikatedry Warszawskiej. Archikatedra Warszawska Św. Jana Chrzciciela jest ważnym centrum muzyki sakralnej o znaczeniu międzynarodowym.
Kościół podniesiony został do godności Katedry w roku 1791, a Archikatedry w 1818 .W kaplicy-mauzoleum złożono zwłoki Prymasa Tysiąclecia, kardynała Stefana Wyszyńskiego, który w 1960 roku poświęcił odbudowaną świątynię. W 1961 roku papież Jan XXIII nadał archikatedrze tytuł Bazyliki Mniejszej.

Co możemy zobaczyć

Bazylika archikatedralna Męczeństwa św. Jana Chrzciciela w Warszawie jest pięcioprzęsłowym kościołem halowym, trzynawowym, z trójprzęsłowym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Ściany murowane z czerwonej, gotyckiej cegły wsparte są szkarpami. Fasadę zdobi kamienny fryz, autorstwa Kazimierza Knothe. Ściany boczne ozdobiono fryzem sgraffitowym, dekorowanym herbami rycerstwa mazowieckiego i znakami kamieniarzy wznoszących świątynię. Fasada katedry posiada gotycki, schodkowy szczyt ze sterczynami i blendami, gdzie umieszczono herby: kardynała Stefana Wyszyńskiego, parafii katedralnej z barankiem oraz herb kapituły z głową św. Jana Chrzciciela. Dolną część fasady wypełniają trzy okna oraz ceglany portal z drzwiami kutymi w miedzianej blasze. Drzwi zostały wykonane przez metaloplastyka Adama Jabłońskiego. W ostrołukowym, miedzianym tympanonie umieszczono Chrystusa Ukrzyżowanego, a po bokach herby Prymasa Tysiąclecia i Archikatedry. Obramowanie drzwi stanowią: orzeł i syrenka – symbole Polski i Warszawy, zmieniające się na przestrzeni dziejów. Ponad wrotami, na dwóch polach umieszczono sceny Chrztu Chrystusa przez Jana Chrzciciela oraz ścięcie Jana Chrzciciela. Na skrzydłach wrót znajdują się cztery pola, na których umieszczono sceny z historii świątyni: przeniesienie kolegiaty z Czerska do Warszawy, Piotr Skarga podczas wygłaszania Kazań Sejmowych, złożenie przysięgi Konstytucji 3 Maja oraz konsekracja biskupia Achillesa Ratiego, przyszłego papieża Piusa XI.
Wnętrze kościoła, wysokie i dość ciemne, przykryte jest sklepieniem gwiaździstym, otynkowanym, z ceglanymi żebrami. Łuki sklepienia spięte są rzeźbionymi w piaskowcu zwornikami, na których umieszczono herby Księstwa Mazowieckiego, Kapituły Archikatedralnej oraz Prymasów Aleksandra Hlonda i Stefana Wyszyńskiego.
Posadzka świątyni wykonana została z czarnego i brązowego marmuru z kamieniołomów w Dębniku i Morawicy.
Od zachodu w nawę główną wbudowano kruchtę, która stanowi jednocześnie platformę pod chór muzyczny. W ścianę kruchty od strony nawy wbudowano zrekonstruowany portal marmurowy (tzw. serlianę), wraz z częściowo ocalałą, XVII-wieczną żelazną kratą.
Wysokie, ostrołukowe okna prezbiterium ozdobiono kamiennymi maswerkami. Okna w świątyni zdobią piękne witraże, które są dziełem prof. Wacława Taranczewskiego. Witraże w prezbiterium przedstawiają: życie św. Jana Chrzciciela, postać Najświętszej Marii Panny oraz życie św. Stanisława, a w dodatkowym, małym oknie – 300 rocznicę Ślubów Jasnogórskich. Witraże w południowej nawie ukazują osoby zasłużone dla historii Polski, a w północnej – polskich świętych.
W odbudowanej po wojnie katedrze, w prezbiterium umieszczono Wielki Ołtarz autorstwa Adama Jabłońskiego. W ołtarzu tym znajdowała się kopia obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, a na srebrnych blachach przedstawione były tajemnice Różańca Świętego oraz herby archikatedry, kapituły i prymasa Wyszyńskiego. Na początku lat 90. XX wieku, na granicy prezbiterium i nawy ustawiono nowy ołtarz i ambonę z białego marmuru, aby zgodnie z posoborową liturgią, wydobyć ołtarz z głębi prezbiterium. Stara ambona i dotychczasowy ołtarz rozebrano, a w głębi prezbiterium stanął tron biskupi, w zwieńczeniu którego umieszczono obraz Matki Bożej Częstochowskiej, pochodzący z wcześniejszego Wielkiego Ołtarza.
Król Jan II Kazimierz ufundował w prezbiterium dwa chóry, pod którymi następnie król Jan III Sobieski wystawił stalle dla miejscowej kapituły, jako wotum dziękczynne za wiktorię wiedeńską. Zarówno balkony, jak również stalle zostały zrekonstruowane podczas odbudowy. W stallach po północnej stronie umieszczono figury apostołów, natomiast po stronie południowej – figury innych świętych.
Południową nawę zamyka kaplica Literacka (Niepokalanego Poczęcia NMP), którą odbudowano z zachowaniem barokowego wystroju. Sklepienie kaplicy zdobi stiukowa dekoracja i plafon przedstawiający Trójcę Świętą. W ołtarzu znajduje się obraz Niepokalanego Poczęcia NMP, a w zwieńczeniu scena ukoronowania Maryi. Na ołtarzu znajdują się, przeniesione z krypty podziemnej, relikwie św. abpa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, ordynariusza warszawskiego. W kaplicy tej umieszczono również 12-głosowe organy.
Północną nawę zamyka późnobarokowa kaplica Baryczków z początku XVIII wieku, zwana również Kaplicą Cudownego Pana Jezusa. W ołtarzu tej kaplicy znajduje się cudowna figura Chrystusa Ukrzyżowanego. Krucyfiks został przywieziony z Norymbergi przez rajcę warszawskiego – Jerzego Baryczkę, na początku XVI wieku. Jerzy Baryczka uratował krzyż przed spaleniem, przywiózł go do Warszawy i umieścił w kościele św. Jana. Figura Jezusa od razu została otoczona czcią. Przed Chrystusem Ukrzyżowanym przez wieki modlili się królowie, polscy wodzowie, papieże, prezydenci oraz szerokie rzesze wiernych.
W północnej nawie znajdują się cztery kaplice boczne. Pierwsza od wejścia to Kaplica-Mauzoleum ks. Stefana kardynała Wyszyńskiego Prymasa Tysiąclecia. Jest to nowa kaplica w powojennej świątyni, wybudowana w latach 1986-1987, według projektu Bolesława Szmidta. Kaplicę otwarto 1 czerwca 1987 roku. W minionych wiekach w tym miejscu była kaplica św. Stanisława, która po wojnie nie została odbudowana. Na ścianie kaplicy znajduje się miedzioryt przedstawiający życie Prymasa Wyszyńskiego, a pod nim jego sarkofag.
Kolejna kaplica św. Jana Chrzciciela, niegdyś kaplica Trzech Króli, istnieje od końca lat 50. XX wieku. Nowoczesny wystrój kaplicy zaprojektował Zbigniew Łoskot. Naprzeciw wejścia przedstawił św. Jana Chrzciciela w otoczeniu patriarchów i proroków. Św. Jan Chrzciciel wskazuje Zbawiciela pod postacią Baranka Bożego. Po prawej stronie kaplicy znajduje się płaskorzeźba ks. Augusta kardynała Hlonda, Prymasa Polski, inicjatora odbudowy katedry, a także jego sarkofag. Kardynał Hlond w 1948 roku kazał pochować się w ruinach katedry świętojańskiej.
Kolejną kaplicą jest oddzielona od kościoła oszkloną kratą kaplica Chrztu Świętego, tzw. Baptysterium. Niegdyś w tym miejscu była kaplica Świętej Trójcy, skasowana w XIX wieku. W centralnym miejscu baptysterium stoi zabytkowa chrzcielnica z marmuru dębickiego, przykryta złoconą nakrywą, wykonana w 1621 roku przez Petrusa Noire. Chrzcielnica była rozbita na kilkadziesiąt fragmentów, a podczas odgruzowywania skompletowana i posklejana. W kaplicy tej znajduje się również obraz Michała Willmanna z XVII wieku, przedstawiający Chrzest Chrystusa.
Ostatnią kaplicą jest kaplica Chrystusa Ubiczowanego. Jest to, pochodząca z XV wieku, najstarsza część archikatedry, która podczas II wojny światowej została znacznie naruszona. Jest to wczesnobarokowa kaplica zwieńczona kopułą z latarnią. Znajduje się w niej ołtarz z 1630 roku, zbudowany z białego marmuru karraryjskiego i czarnego marmuru dębickiego. W centralnym miejscu ołtarza stoi rzeźba Chrystusa Ubiczowanego. Podczas odbudowy nie odtworzono scen z tła – wskrzeszenia Piotrowina i panoramy miasta.
Ścianę południowej nawy wypełniają pomniki, epitafia i tablice pamiątkowe osób zasłużonych dla państwa i narodu polskiego, natomiast ściany nawy północnej – pomniki i epitafia osób zasłużonych dla archikatedry i Kościoła w Polsce.
Archikatedra świętojańska posiada trzy organy. Mniejsze, 21-głosowe znajdują się na lewej galerii prezbiterium, drugie, 12-głosowe w Kaplicy Literackiej oraz główne, znajdujące się na zachodnim chórze. Główne organy 60-głosowe posiadają 4301 piszczałek, 3 manuały i pedał. Wykonane zostały w latach 1983-1987 przez niemiecką firmę Hermann Eule z Bautzen.