Gdzie się znajduje?
Warszawa to stolica Polski i zapewne jest znana każdemu Polakowi. Obecnie ma około 2 milionów mieszkańców. Jest głównym ośrodkiem politycznym, naukowym, gospodarczym oraz kulturalnym kraju. Znajdują się tu siedziby najważniejszych urzędów centralnych, ambasady innych krajów, polski Parlament. Dojazd też nie stanowi problemu, bo jak to się mówi „Wszystkie drogi prowadzą do …” do stolicy. Zarówno samochodem, autobusem, koleją czy nawet samolotem.
Dojazd/dojście
Przy włączonej nawigacji, dotarcie do warszawskiej starówki samochodem nie stanowi problemu, no chyba, że są duże korki. Na miejscu jest kilka dużych parkingów. A turyści indywidualnie zwiedzający Warszawę, znajdą tam połączenie komunikacją miejską. Na przykład od dworca Warszawa Centralna, najlepiej pojechać autobusem linii 128 lub 175, przystanek jest na Krakowskim Przedmieściu, naprzeciw kościoła, przy Uniwersytecie. Można też pieszo, to niecałe 2 km (około 25 min.), a przy okazji popodziwia się też inne zabytkowe miejsca w Warszawie.
Historia
Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie jest monumentalną, barokową świątynią, górującą dwiema wysokimi wieżami nad Krakowskim Przedmieściem. Choć nie jest katedrą, działy się w nim i dzieją wydarzenia przerastające swoją doniosłością niejedną katedrę. Bóg i Ojczyzna, hasło rozbrzmiewające w jego murach od wieków, zdaje się witać każdego wchodzącego. Kościół brał udział w niejednej burzy dziejowej i był świadkiem wielkich wydarzeń historycznych w życiu stolicy i kraju. W tym kościele spoczywają prochy nie tylko zasłużonych misjonarzy, takich jak: Lambert aux Couteaux, Bartłomiej Tarło czy Gabriel Baudouin. Leżą tu między innymi Adam Kazimierz Czartoryski i Stanisław Małachowski. Przez trzy lata w dolnym kościele stała trumna ze zwłokami księcia Józefa Poniatowskiego, zanim została przewieziona do Krakowa i złożona na Wawelu. Znajdują się też tutaj serca Fryderyka Chopina i Władysława Reymonta. Stąd żegnano przed ostatnią drogą Stanisława Kostkę Potockiego, Edwarda Odyńca, Stanisława Moniuszkę, Karola Szymanowskiego, Pawła Jasienicę i wielu innych. W kościele Świętego Krzyża modlili się królowie, prezydenci, kardynałowie i dowódcy. Tu w 1683 król Jan III Sobieski zawierzył Bogu siebie i Ojczyznę przed wyprawą na Wiedeń. Tutaj modlił się nuncjusz apostolski Achilles Ratti, późniejszy papież Pius XI, a później w 1987 roku sam Ojciec Święty Jan Paweł II. W 1704 roku z inicjatywy ówczesnego proboszcza parafii Michała Bartłomieja Tarły i Bractwa św. Rocha, działającego przy kościele od 1688 roku, po raz pierwszy w Polsce zostało odprawione tutaj nabożeństwo Gorzkich żali. Od czasów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego kościół ten stał się świątynią o charakterze ogólnopolskim ze względu na odbywające się w nim uroczyste nabożeństwa i manifestacje patriotyczne, zarówno za czasów rosyjskiej, carskiej niewoli, jak i podczas pięćdziesięciolecia po II wojnie światowej. Był też oazą patriotyzmu i oparciem dla wielu prześladowanych w okresie powstań narodowych i tworzenia się ruchu solidarnościowego.
Pierwsza wzmianka o kaplicy przydrożnej św. Krzyża, stojącej w miejscu obecnego kościoła, pochodzi z 1510 roku. Natomiast w 1525 roku stanął tu drewniany kościółek filialny, kolegiaty św. Jana, ufundowany przez Martę Möller, wdowę po warszawskim rajcy Serafinie Möllerze. W 1615 roku Paweł Zembrzuski, burmistrz Warszawy, dobudowuje dwie kaplice i funduje wraz z żoną Krystyną, przebudowę kościoła. Pieczę nad kościołem, od 1653 roku, pełni Zgromadzenie Księży Misjonarzy św. Wincentego à Paulo, inna nazwa Zgromadzenia Misji (polska nazwa – misjonarze). Pierwsza grupa misjonarzy została przysłana przez Wincentego a Paulo w listopadzie 1651 r. na życzenie królowej Marii Ludwiki Gonzagi. W jej skład wchodzili księża Lambert aux Couteaux, Wilhelm Desdames, subdiakon Mikołaj Guillot, kleryk Kazimierz Żelazewski, brat Jakub Posny. Królowa wpierw ofiarowała im drewniany domek położony w okolicy św. Krzyża w Warszawie. Jednakże rozwinięcie pełnej działalności misjonarskiej było niemożliwe z powodu nieznajomości języka polskiego (koniecznego do przeprowadzania misji), jak również działań wojennych polsko-szwedzkich. Dopiero po 1657 roku rozbudowano Dom świętokrzyski oraz podjęto budowę nowego kościoła św. Krzyża. W 1675 roku utworzono przy św. Krzyżu seminarium externum (czyli seminarium dla diecezji), zaś w rok później seminarium internum (czyli nowicjat).
Obecny kościół został zbudowany w latach 1679–1696 w stylu barokowym. Jego projektantem był nadworny architekt królewski Józef Szymon Bellotti, a fundatorami – opat Kazimierz Szczuka, późniejszy biskup chełmiński, i prymas Michał Stefan Radziejowski, który konsekrował kościół 14 października 1696 roku.
Wieże, nakryte późnobarokowymi hełmami (1725–1737) są autorstwa Józefa Fontany. Fasadę (1756) zaprojektował Jakub Fontana, zdobią ją figury autorstwa Jana Jerzego Plerscha. W 1792 roku zawieszono cztery dzwony w wieży kościoła św. Krzyża. Na tym zakończono budowę kościoła św. Krzyża, która trwała 110 lat (1682-1792)
Na chórze znajdują się 58-głosowe organy z XIX w., na których grał Stanisław Moniuszko, będący organistą w tym kościele. Organy zostały wyremontowane w latach 2009–2010.
Przed kościołem, w 1858 roku stanęła figura Chrystusa dźwigającego krzyż, odlana w cemencie w warsztacie sztukatorskim Ferrante Marconiego według projektu Andrzeja Pruszyńskiego, a ufundowana przez hr. Andrzeja Zamoyskiego. Po kilku latach na rzeźbie pojawiły się pęknięcia, dlatego zdecydowano o wykonaniu odlewu z brązu. Figurę wiernie odtworzył w Rzymie w 1889 roku Pius Weloński. Pomnik ustawiono na nowym cokole z czarnego granitu, zaprojektowanym przez Stefana Szyllera, ze złoconym napisem Sursum Corda (w górę serca).
Już w pierwszych dniach II wojny światowej świątynia została zniszczona. Podczas powstania warszawskiego 6 września 1944 roku Niemcy wprowadzili do świątyni dwa Goliaty wypełnione materiałami wybuchowymi. Zdetonowane pojazdy rozbiły fasadę kościoła, zniszczyły sklepienie nad dolnym kościołem. Figura Chrystusa upadła na bruk ulicy i leżała z ręką uniesioną w górę, wskazując na napis na cokole. Niemcy wywieźli ją, wraz z pomnikiem Mikołaja Kopernika, z Warszawy w celu przetopienia, jednakże do tego nie doszło i polscy żołnierze znaleźli je w przydrożnym rowie w Hajdukach Nyskich. Świątynię odbudowano w latach 1945–1953.
Studenci zbierali się u Świętego Krzyża od jesieni 1965 roku. Wspólnota akademicka Drzewo Życia, działa do dziś.
W 1974 w kościele głosił kazania (zwane kazaniami świętokrzyskimi) prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński, przypominając w nich o podstawowych prawach i wolnościach obywatelskich, i opowiadając się za godnym życiem obywateli i przeciwko wszechwładzy państwa nad obywatelami. W okresie komunizmu parafia świętokrzyska była jedną z sieci internetowej ruchu opozycyjnego w Warszawie, w tym Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego ,,Solidarność”. Wieczorem 13 czerwca 1987 spotkał się tu z ok. 1500 przedstawicielami środowisk twórczych z całej Polski papież Jan Paweł II. W 1990 roku poświęcono kaplicę Matki Bożej Katyńskiej.
Jan Paweł II w dniu 21 stycznia 2002 w Watykanie podpisał dokument podnoszący kościół św. Krzyża do godności bazyliki mniejszej.
Co możemy zobaczyć
Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie złożona jest nawy ujętej po obu stronach rzędami kaplic, transeptu i prezbiterium zamkniętego ścianą prostą. Od frontu kościół poprzedzony jest dwuwieżową fasadą. Elewacje zewnętrzne: boczne i tylna posiadają skromne podziały ramowe. Kościół nakryty jest dachami dwuspadowymi nad prezbiterium i transeptem, dwuspadowy dach nad nawą główną przechodzi w bardziej spłaszczony nad kaplicami. Fasada frontowa, szeroka, pięcioosiowa, dwukondygnacjowa, z dwiema kwadratowymi wieżami po bokach. Fasada w pionie podzielona jest pilastrami, zaś w poziomie wydatnymi gzymsami. Wieże nakryte są barokowymi hełmami z latarniami zwieńczonymi iglicami. W środkowej części dolnej kondygnacji mieści się portal kolumnowy zamknięty trójkątnym przyczółkiem. Środkowa część górnej kondygnacji zamknięta jest łukiem półkolistym, nad którym znajdują się rzeźby aniołów adorujących Krzyż Święty. W polach bocznych dolnej kondygnacji znajdują się dwa mniejsze portale, nad którymi w półkolistych niszach umieszczone są posągi śś. Piotra i Pawła. Okna zwieńczone są naczółkami o segmentowych i trójkątnych zamknięciach. Wewnątrz ściany podzielone są pilastrami wspierającymi wydatny gzyms z belkowaniem, obiegający dookoła kościół. Wnętrza nakryte są sklepieniami kolebkowymi. Wyposażenie jest w części oryginalne, a w części zrekonstruowane po zniszczeniach wojennych. Ołtarz główny jest rekonstrukcją wykonanego w 1699 r. przez Mathiasa Hankisa barokowego ołtarza, umieszczony w nim obraz to także kopia oryginału namalowanego przez Jerzego Szymonowicza-Siemiginowskiego w końcu XVII w. Kaplice i ołtarze boczne otwarte są do nawy głównej a między sobą połączone są półkolistymi przejściami. Po lewej stronie (patrząc od wejścia ku przodowi) są to: kaplica św. Jana Pawła II (z 2014 r.), ołtarz św. Michała Archanioła i św. Aniołów (z początku XVIII w.), ołtarz św. Józefa, ołtarz św. Felicissimy i kaplica Matki Bożej Częstochowskiej. Po prawej są to: kaplica Matki Bożej Katyńskiej, ołtarz św. Rocha, ołtarz św. Wincentego à Paulo z obrazem Kazanie św. Wincentego namalowanym przez Szymona Czechowicza z około 1730 r. oraz ołtarz Najświętszego Sakramentu.
Na chórze znajdują się wielkie 58-głosowe organy wykonane przez firmę Caecilia Salzburg – Wien.
Na ścianach kościoła umieszczonych jest wiele epitafiów i tablic pamiątkowych poświęconych wybitnym przedstawicielom narodu polskiego. Godne uwagi są szczególnie dwa epitafia, w które wmurowane zostały serca zmarłych: Fryderyka Chopina (zm. 1849), wybitnego kompozytora i pianisty oraz Władysława Reymonta (zm. 1925), polskiego pisarza i noblisty. Swoje epitafia w kościele mają też: Bolesław Prus, Józefa Ignacy Kraszewski, Juliusz Słowacki, Adam Mickiewicz oraz gen. Władysław Sikorski. W dolnym kościele pochowany został m.in. Stanisław Małachowski (zm. 1809), marszałek Sejmu Wielkiego.
Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie jest jedną z najważniejszych świątyń stolicy. Trudno wyobrazić sobie Krakowskie Przedmieście bez jego okazałej dwuwieżowej fasady oraz ustawionej przed kościołem figury Chrystusa dźwigającego krzyż.
