Kościół pokanonicki Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu

Gdzie się znajduje?

Wrocław jest stolicą województwa dolnośląskiego, z wielowiekową historią, mającą wpływ na mnogość występujących tu zabytków, stanowi najważniejszy ośrodek kulturalny, ekonomiczny, akademicki i turystyczny południowo-zachodniej Polski.
Wrocław jest jednym z większych miast w Polsce i jest dobrze skomunikowany, zarówno przez sieć drogową (autostrada A4), jak i kolejową. 
Dojazd/dojście
Świątynia znajduje się na Wyspie Piasek, przy trakcie w kierunku mostu Tumskiego prowadzącego na Ostrów Tumski, najstarszą część Wrocławia. Dlatego jest licznie odwiedzana przez mieszkańców i turystów. Przed wyspą Piasek, znajduje się przystanek „Hala Targowa”, do którego można dojechać tramwajem linii 8,9,11,17 i 23 . Wystarczy tylko przejść przez czerwony most Piaskowy, aby zobaczyć po prawej stronie dawne zabudowania klasztorne, a dalej kościół NMP na Piasku. Na piechotę, od dworca Wrocław Główny jest 1,8 km (około 25 min.).

Historia

Początki kościoła Najświętszej Marii Panny i klasztoru kanoników regularnych na Piasku datuje się na pierwszą połowę XII wieku. Prawdopodobnie ufundowane zostały przez palatyna Piotra Włosta, jego żonę księżniczkę Marię i ich syna Świętosława w 1. połowie XII wieku i ukończone przed 1148 rokiem (wedle niektórych źródeł już w 1133). Zapewne po 1150 przybyli na Piasek kanonicy regularni. Romański kościół o długości zewnętrznej ok. 35 m był znacznie mniejszy od obecnego gotyckiego. Od zachodu znajdowały się dwie wieże z emporą pomiędzy nimi. Jeszcze w XIII w. wydłużono w konstrukcji ceglanej prezbiterium w kierunku wschodnim o około 10 m. W tej postaci romański kościół przetrwał zapewne do roku 1334.
Opactwo NMP, ulokowane ostatecznie na wyspie Piasek we Wrocławiu, stało się niebawem jednym z największych ośrodków kanonikatu regularnego w średniowiecznej Polsce i rozpoczęło własną akcję afiliacyjną, w wyniku której powstały kolejne prepozytury, m.in. Mstów pod Częstochową, Męka pod Kaliszem, Nowogród Bobrzański (przekształcona około roku 1261 w opactwo i przeniesiona w 1284 roku do Żagania). W początkach XIII wieku w skład uposażenia klasztoru wchodziło m.in. około 36 wsi, 2 mosty na Odrze we Wrocławiu i dziesięciny z 48 wsi. Ponadto w 1214 roku Henryk Brodaty nadał klasztorowi na Piasku ziemię między Odrzycą a Oławą, w celu założenia tam i prowadzenia szpitala-przytułku św. Ducha. Okres pomyślnego rozwoju kończy się z nastaniem XIV wieku.
W tej postaci romański kościół przetrwał zapewne do roku 1334, kiedy to rozpoczęto budowę nowej, halowej, trójnawowej świątyni gotyckiej, bez transeptu, według planów mistrza Pieszki. Budowę zainicjował opat Konrad z Oleśnicy. Kościół został konsekrowany w 1369 roku. Sklepienia wykonano w latach 1386–1395, a w 1430 ukończono wieżę południową (północna pozostała nieukończona). Pierwotny gotycki hełm z galerią obronną został zastąpiony barokowym, ten zaś spłonął w roku 1730 i zastąpił go tymczasowy daszek namiotowy, którego forma zachowała się do dziś. W 1390 roku ukończono pierwszą z kaplic bocznych – Świętej Rodziny, zaś w 1666 zbudowano, wedle projektu Antonio Caldina, kaplicę św. Krzyża – najstarszy obiekt barokowy we Wrocławiu. W pożarze z 1730 roku poza hełmem spłonął dach korpusu kościoła, odbudowany w 1732. Kolejne pożary z lat 1763 i 1791 spowodowały następne, stopniowo naprawiane, uszkodzenia dachu. W czasie oblężenia Wrocławia w 1945 roku kościół i klasztor zostały silnie zniszczone. Odbudowano je dwuetapowo w latach 1946–1948 i 1961–1963, przy czym wnętrzu przywrócono formy gotyckie i wyposażono ołtarzami ze zniszczonych podczas wojny kościołów śląskich. Dach odbudowano jako bardziej stromy niż przed zniszczeniem, rekonstruując formę sprzed pożaru z 1730. Nowoczesne witraże w kościele wykonała Teresa Maria Reklewska.
W kościele znajduje się też barokowy (XVII wiek) obraz Matki Boskiej Zwycięskiej, przywieziony po II wojnie światowej z Mariampola k. Stanisławowa na Podolu. Pod II wojny światowej ostatni proboszcz Mariampola – ks. Mikołaj Witkowski zabrał (nie bez trudności ze strony władz) Cudowny Wizerunek i umieścił go początkowo w kościele parafialnym w Głubczycach. Od 1951 roku ks. Witkowski powołany na stanowisko wykładowcy we wrocławskim Seminarium Duchownym, przywiózł obraz do Wrocławia. 2 września 1965 roku nastąpiła uroczysta intronizacja Cudownego Obrazu w nowo odbudowanym kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku, a 10 września 1989 roku odbyła się koronacja Matki Bożej Zwycięskiej.
Przylegający do kościoła czworobok klasztorny powstał w dobie gotyku, lecz w latach 1709–1715, za rządów opata Baltazara Seidla, został przebudowany i rozbudowany w stylu barokowym. Osobne, przylegające od wschodu skrzydło dawnej biblioteki klasztornej zachowało gotycki charakter do pożaru w 1945 roku. Po wojnie budynek poklasztorny został odbudowany w latach 1956–1959, rozebrano jednak skrzydło dawnej biblioteki klasztornej. W budynku mieścił się oddział Biblioteki Uniwersyteckiej. Od 2018 roku w dawnym klasztorze siedzibę ma Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego Uniwersytetu Wrocławskiego, a od 2024 roku także wydziały Neofilologii i Komunikacji Społecznej i Mediów Uniwersytetu Wrocławskiego.

Co możemy zobaczyć

Kościół Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu to jeden z największych wrocławskich kościołów, o długości 78 m, szerokości 22,5 m, wysokości wnętrza 22,7 m i wysokości kalenicy sięgającej 41 m. Ma układ zwarty i masywny, prezentuje formę gotyku redukcyjnego. Jest złożony z trójnawowej, sześcioprzęsłowej hali z niewyodrębnionym prezbiterium, zamkniętym pięciobocznie, do którego po bokach przylegają nawy boczne, zamknięte trójbocznie. Wąskie tunelowe nawy zdają się ciągnąć w nieskończoność, a wielka liczna perspektyw skłania do niczym nie ograniczonego krążenia po budowli. Trójdzielny chór jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech śląskich kościołów, rozwiązaniem popularnym w architekturze romańskiej, zastosowanym jednak u schyłku XIII wieku w katedrze w Ratyzbonie i w kościele św. Urbana w Troyes. Od zachodu dostawione są dwie czworoboczne wieże, z których tylko południowa została ukończona. Od południa przylega pięcioprzęsłowa zakrystia, zaś od północy między przypory wstawione są cztery kaplice. Kościół nakrywa potężny dach dwuspadowy. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi mieszczą się duże okna ostrołukowe, dwu- i trójdzielne z maswerkami. Wewnątrz nawa gówna nakryta jest sklepieniami gwiaździstymi, czteroramiennymi, w nawach bocznych sklepienia trójdzielne, dziewięciopolowe. Żebra sklepienne korpusu nawowego spływają na czterdzieści cztery rzeźbione w piaskowcu zworniki z postaciami aniołów, proroków i scen pasyjnych. Sklepienia wsparte na profilowanych filarach. Arkady międzynawowe profilowane ostrołukowe. Portal zachodni ostrołukowy o uskokowych ościeżach, zwieńczony wimpergą wspartą na rzeźbionych jaszczurach, ujętą w dwie konsole z baldachimami. Zachował się romański tympanon fundacyjny z około 1153 r. z rzeźbionym przedstawieniem Madonny z Dzieciątkiem i dwojgiem fundatorów z modelem kościoła.
Dawny bogaty wystrój kościoła, przeważnie barokowy, uległ zniszczeniu w 1945 r. Ocalała późnogotycka chrzcielnica z lat 1464-1472, z rzeźbionymi scenami z życia Marii, oraz częściowo zrekonstruowane ze znalezionych fragmentów lektorium pomiędzy prezbiterium a nawą. Do kamiennego detalu architektonicznego wnętrza zaliczają się ponadto rzeźbione konsole o dekoracji roślinnej, na których oparte są sklepienia oraz znajdujące się poniżej ustawione na dalszych wspornikach pełnopostaciowe przedstawienia aniołów i proroków pod baldachimami. Te 44 figury stanowią wyjątkową dekorację rzeźbiarską, tworzącą program ikonograficzny, jak dotąd nieodczytany w przekonujący sposób. Obecne we wnętrzu kościoła oglądać można liczne zabytki snycerki i plastyki gotyckiej, pochodzące ze zniszczonych kościołów Dolnego Śląska i będące depozytem ze zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu. W kościele znajduje się też (omówiony wcześniej) obraz Matki Boskiej Zwycięskiej.