Katedra św. Szczepana w Wiedniu

Gdzie się znajduje?

Wiedeń jest stolicą i największym miastem Austrii. Położone w północno-wschodniej części kraju, nad Dunajem.
Dostać się tam można zarówno pociągiem, samochodem (autobusem) jak i samolotem. Jadąc samochodem, po przekroczeniu granicy Polski, np. w Cieszynie, w 3,5-4 godzin jesteśmy w Wiedniu
Dojazd/dojście
Centrum Wiednia jest strefą przeznaczoną wyłącznie dla pieszych, dlatego podróż do katedry nie jest dobrym pomysłem. Lepiej zaparkować pojazd na obrzeżach i skorzystać z transportu publicznego. Stacja metra Stephansplatz jest naprzeciwko katedry św. Szczepana – obsługiwana jest przez linie U1 i U3. Można się wybrać też na spacer po Wiedniu i przy okazji popodziwiać inne miejsca stolicy Austrii, np. przejście z pod Ratusza do katedry zajmie około 20 minut – jest to nieco ponad 1,5 kilometr.

Historia

Obecna gotycka katedra jest trzecią z kolei świątynią zbudowaną na tym miejscu. W X wieku po serii militarnych i politycznych sukcesów cesarstwa (m. in. zwycięstwo nad Węgrami nad rzeką Lech) udało się umocnić władzę nad częścią terytorium współczesnej Austrii. Obszary te zostały nadane dynastii Babenbergów, której przedstawiciele otrzymali tytuły margrabiów, a w późniejszych latach książąt Austrii. Jednym z najlepiej rozwijających się miast pod ich rządami był właśnie Wiedeń. Miasto musiało mieć godną świątynię, więc z polecenia Babenbergów wystawiono tu w XII wieku romański kościół. Niebawem został zastąpiony budowlą późnoromańską, której budowę rozpoczęto w 2. ćw. XIII w. i zakończono w 1276 r. Z tamtej świątyni zachowały się dolne partie fasady zachodniej: portal zwany Riesentor oraz dolne kondygnacje wież zachodnich. Budowę gotyckiego kościoła rozpoczęto w 1304 r. od trójnawowego prezbiterium, ukończonego w 1340 r. Budowę korpusu nawowego rozpoczęto w 1359 r., krótko potem w 1365 r. Michael Knaub rozpoczął budowę wieży południowej, którą ukończył w 1433 r. Hans von Prachatitz. Budowę korpusu ukończył dopiero w 1455 r. Hans Puchsbaum, który w 1467 r. rozpoczął budowę wieży północnej, przerwaną w 1511 r. W latach 1556-1578 wieża została nakryta hełmem. W 1469 roku kościół uzyskał godność katedry. Kilkanaście lat później dach pokryto charakterystycznymi dachówkami w kształcie rombów. Świątynia została uszkodzona podczas oblężenia Wiednia w 1683 roku. Warto zaznaczyć, że istotną rolę w walkach z Turkami odegrała wieża Stephansdom. Okazała się ona świetnym punktem obserwacyjnym, a z jej szczytu dawano sygnały nadchodzącym wojskom Jana III Sobieskiego świadczące o tym, że Wiedeń ciągle się broni. W 1722 awansowała do rangi archikatedry.
Podczas wojny Napoleona z V koalicją, kiedy to wojska francuskie zajęły miasto świątynia uległa uszkodzeniu. Jednak do najpoważniejszych zniszczeń doszło podczas II wojny światowej. Najpierw miasto było bombardowane przez alianckie lotnictwo, następnie kierujący obroną Austrii niemiecki generał Josef Dietrich wydał rozkaz zniszczenia świątyni (na szczęście nie został on wykonany), ostatecznie katedra zapaliła się po wkroczeniu do Wiednia oddziałów Armii Czerwonej. Wprawdzie większość zabytków została uratowana, ale zniszczeniu uległy średniowieczne stalle chórowe. Kościół został ponownie otwarty w 1952 roku, lecz prace konserwatorskie trwają do dziś.

Co możemy zobaczyć

Katedra św. Szczepana w Wiedniu jest gotyckim kościołem, o układzie pseudohalowym (pomiędzy nawami bocznymi a nawą główną istnieje różnica w wysokości – nie mamy tu jednak do czynienia z konstrukcją bazylikową). Złożony jest z trójnawowego, pięcioprzęsłowego korpusu oraz również trójnawowego prezbiterium, z czteroprzęsłową nawą środkową oraz trójprzęsłowymi nawami bocznymi. Wszystkie nawy prezbiterium zamknięte są pięciobocznie. Korpus poprzedza od zachodu dwuwieżowa fasada, ponadto do piątego przęsła korpusu dobudowane są wielkie wieże północna i południowa z kaplicami w przyziemiu. Kościół nakrywają strome dachy dwuspadowe, ozdobione wzorami z kolorowych dachówek, nad prezbiterium od południa dwugłowy orzeł cesarski a od północy jednogłowe orły z godłem Republiki Austriackiej oraz herbem Wiednia. Nawy boczne nakryte są dachami poprzecznymi dwuspadowymi. Elewacje boczne korpusu opięte są przyporami, między którymi rozmieszczone są pary ostrołukowych okien. Wieńczą je trójkątne szczyty ujęte wimpergami. Nad narożnymi kaplicami znajdują się galerie z ażurowymi balustradami. Także elewacje boczne naw prezbiterium opinają przypory z wielkimi oknami ostrołukowymi między nimi. Na zewnętrznych ścianach prezbiterium umieszczone są epitafia i płyty nagrobne pochodzące z cmentarza, który dawniej znajdował się na placu św. Szczepana. Wieża południowa Steffl jest jedną z najwspanialszych gotyckich wież w Europie. Wysoka na 137 m w dolnej części jest kwadratowa, by w górnych partiach przejść w ośmiobok zwieńczony ogromnym kwiatonem z dwugłowym orłem Habsburgów u szczytu. Po południowej stronie jest Brama Primglöcklein, posiada dwudzielny portal ozdobiony rzeźbą Madonny z Dzieciątkiem z 1420 r. i prowadzi przez południową wieżę do kaplicy św. Katarzyny (znanej również jako baptysterium). Naprzeciwko mieszkają księża katedralni i przechodzili przez tę bramę na Prim, czyli pierwszą poranną mszę. Wieża północna Adlerturm, znana również jako Wieża Orła pozostała nieukończona. Budowę przerwano w 1511 roku z powodów finansowych, a gotycką wieżę północną o wysokości 68,3 metra ukończono w stylu renesansowym (ośmiokątna kopuła z hełmem w kształcie dzwonu) dopiero między 1556 a 1578 rokiem. Na wieży zawieszony jest ogromny 20-tonowy dzwon Pummerin, odlany po II wojnie światowej. Pod wieżą znajduje się boczne wejście zwane Bramą Orła Adlertor. Nazwa pochodzi od znajdującej się na wieży figury orła. 
Zachodnia fasada jest jedną z najstarszych części katedry – ma pochodzenie romańskie. Do jej budowy wykorzystano m.in. rzymskie nagrobki, które do dziś można zobaczyć w okolicy Bramy Olbrzymów. Przykładem jest płyta nagrobna znajdująca się na prawej ścianie łuku, poświęcona żołnierzowi X Legionu, który walczył z Markomanami i Kwadami w III wieku. Na samym szczycie (na środku) znajduje się strefa niebieska. Pośrodku stoi święty Szczepan, który został ukamienowany w I wieku n.e., dlatego trzyma w ręku kamień. Po lewej stronie znajduje się św. Wawrzyniec, trzymający w ręku kratę, gdyż został poparzony. Po drugiej stronie (po prawej) stoi Archanioł Michał z włócznią. Do wnętrza prowadzi Brama Olbrzymów Riesentor a nad nią umieszczone jest wielkie okno ostrołukowe z maswerkiem. Nazwa Brama Olbrzyma prawdopodobnie pochodzi od kości mamuta (kość giganta), którą znaleziono podczas prac budowlanych i zawieszono w bramie, wisiała tam aż do XVIII wieku. Portal główny jest późnoromański, uskokowy z półkolistą archiwoltą ujmującą tympanon z Chrystusem Tronującym w mandorli w otoczeniu aniołów. Obie wieże fasady do trzeciej kondygnacji są kwadratowe, powyżej przechodzą w ośmioboki i przeprute są biforiami. Nakrywają je kamienne hełmy ostrosłupowe. Do obu wież dostawione zostały gotyckie kaplice z ostrołukowymi oknami z maswerkami. W północnej wieże (po lewej) znajduje się 5 dzwonów, które dzwonią podczas nieszporów w niedziele i są używane podczas pogrzebów. Od południa do wnętrza prowadzi zasłonięta przedsionkiem gotycka Brama Śpiewaków Singertor z  2. połowy XIV w. Portal ten posiada bogatą dekorację rzeźbiarską, m.in. z postaciami księcia Rudolfa IV jego żony Katarzyny Luksemburskiej, zaś w tympanonie ułożone szeregowo płaskorzeźby ze scenami z życia św. Pawła. Do północnej nawy prowadzi Brama Biskupia Bischofstor. Dziś znajduje się w niej sklep z pamiątkami. W tympanonie tego portalu przedstawione zostały płaskorzeźbione sceny Śmierci i Koronacji Marii.
Wewnątrz korpus nawowy nakrywa sklepienie sieciowe, zaś nieco niższe prezbiterium nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, w obu częściach wsparte na potężnych filarach wiązkowych. Na filarach w zwieńczonych baldachimami niszach umieszczonych jest 77 gotyckich figur, powstałych w latach 1450-1500.
Wnętrze katedry, mimo poważnych zniszczeń z 1945 r. nadal posiada bardzo cenne i godne obejrzenia zabytki gotyckie. W środkowej nawie prezbiterium umieszczony jest ołtarz główny, który został zbudowany w latach 1641–1647 przez braci Pock na zlecenie biskupa Philippa Friedricha Grafa Breunera. Wykonany jest z marmuru pochodzącego z Polski (czarny marmur), Styrii i Tyrolu. W obrazie centralnym przedstawiono Ukamienowanie św. Szczepana, patrona katedry. Obraz namalowany jest na blasze cynowej. Po bokach umieszczono statuy świętych patronów Austrii: Leopolda, Floriana, Sebastiana i Rochusa. W zwieńczeniu znajduje się obraz Wniebowzięcie Marii. Na szczycie ołtarza widać Chrystusa, który już czeka na swego męczennika. W oknie za tym ołtarzem umieszczone są fragmenty gotyckich witraży z lat 1340-1350, zamontowane wtórnie w XIX w.
W nawie głównej przy drugim filarze umieszczona jest kamienna ambona, będąca wybitnym dziełem późnogotyckiej sztuki. Została wykonana około 1500 r. raczej przez artystę z warsztatu Niclasa Gerhaerta z Lejdy a nie jak dotąd uważano  przez Antona Pilgrama. Na korpusie ambony przedstawiono cztery popiersia ojców kościoła: Augustyna, Grzegorza, Hieronima i Ambrożego. W dolnej części twórca umieścił swój autoportret w formie postaci wyglądającej przez okno. Obok przy tym samy filarze ustawiona jest gotycka rzeźba Madonny Służących z około 1340 r. Przy następnym filarze znajduje się ołtarz św. Katarzyny z obrazem przedstawia św. Katarzynę w towarzystwie świętych Łucji i Cecylii. Powyżej znajduje się olejny obraz przedstawiający Madonnę, która pochyla się, trzymając Dzieciątko na kolanach i wręcza św. Katarzynie obrączkę ślubną. Przy kolejnym filarze jest z ołtarz Mariacki, zwany także Ołtarzem Szymona i Judy, z późnogotyckim cudownym obrazem Maryi w słońcu (Mater admirabilis) z 1493 r. Na początku lewej nawy znajduje się kaplica św. Krzyża z drewnianym, gotyckim krucyfiksem z prawdziwymi włosami umieszczono w tym miejscu przed 1685 rokiem. Powstał on w drugiej tercji XV wieku, prawdopodobnie we Włoszech. Kaplica zamknięta jest wspaniałą barokową kratą z herbem księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, dowódcy armii austriackiej i zwycięzcy nad Turkami w bitwie pod Zentą w 1697 r. Znajduje się tu płyta nagrobna księcia Eugeniusza (zm. 1736 r.). W połowie XIX wieku kaplicę odrestaurowano i przeprojektowano. W 1853 roku malarz Johann Nepomuk Ender stworzył duży fresk nad ołtarzem kaplicy wokół gotyckiego krzyża, przedstawiający wydarzenia na Golgocie, wzgórzu za Jerozolimą, gdzie według Ewangelii ukrzyżowano Jezusa. Ponadto pod istniejącymi kamiennymi baldachimami na kolumnach umieszczono dziesięć neogotyckich figur świętych. Obok wejścia na wieżę północną znajduje się późnogotycka podstawę organów z płaskorzeźbioną postacią Antona Pilgrama, monogramem i datą 1513. Dalej na północnej ścianie tzw. Chóru Kobiecego znajdują się płyty nagrobne kościelnych dostojników. Wśród nich płyta Aleksandra, księcia mazowieckiego (zm. 1444), biskupa Trydentu i proboszcza parafii św. Szczepana z postacią zmarłego i tarczami herbowymi z polskimi orłami. W lewej nawie prezbiterium ustawiony jest późnogotycki ołtarz z Wiener Neustadt z 1447 r., ufundowany przez cesarza Fryderyka III. W polu środkowym szafiastego ołtarza znajdują się rzeźbione sceny z życia Marii. W prawej nawie prezbiterium ustawiony jest grobowiec cesarza Fryderyka III (zm. 1493), zaprojektowany przez Niclasa Gerhaerta z Lejdy. Artysta przed śmiercią zdążył jedynie wykonać płytę z pełną realizmu leżącą postacią zmarłego cesarza w stroju koronacyjnym. Po prawej stronie nawy wchodzimy do kaplicy św. Katarzyny, w której znajduje się marmurowa chrzcielnica ozdobiona na cokole płaskorzeźbami Chrystusa, św. Jana Chrzciciela i postaciami apostołów. Chrzcielnicę wykonał Urlich Axer w 1481 r. Przy zachodnim końcu południowej nawy pod późnogotyckim baldachimem znajduje się łaskami słynąca ikona Matki Bożej z Máriapócs (Madonna von Pötsch), czczona niegdyś jako patronka Wiednia, za której wstawiennictwem Eugeniusz Sabaudzki odniósł zwycięstwo nad Turkami.
Pod katedrą znajdują się katakumby, to podziemna sieć pomieszczeń i korytarzy, która ciągnie się pod prezbiterium do trzech kondygnacji w głąb. Wejście do podziemi znajduje się w wieży północnej. Pod ołtarzem głównym znajduje sie krypta cesarska założona w 1363 r. przez Rudolfa IV. Zebrano w niej 15 sarkofagów m.in. Rudolfa IV oraz 56 urn z wnętrznościami Habsburgów.
Po północnej stronie prezbiterium ustawiona ambona Kapistarna, to XVIII-wieczna kamienna replika drewnianej ambony z której św. Jan Kapistran przemawiał do Wiedeńczyków w 1451 r. Powyżej ambony grupa rzeźbiarska przedstawiająca św. Jana Kapistrana depczącego ciało pokonanego Turka.