Bazylika św. Piotra na Watykanie

Gdzie się znajduje?

Watykan to siedziba najwyższych władz Kościoła katolickiego, gdzie rezyduje papież. To najmniejsze państwo świata pod względem powierzchni (0,44 km²) i najmniejsze niepodległe państwo pod względem liczby ludności (825). Znajduje się na prawym brzegu Tybru, w zachodniej części Rzymu.
Dojazd/dojście
Jednym z najprostszych sposobów odwiedź Watykan i kultową Kaplicę Sykstyńską jest podróż komunikacją miejską. Watykan znajduje się na północ od centrum Rzymu i jest łatwo dostępny i dobrze skomunikowany środkami transportu publicznego. Najbliższa stacja metra to Ottaviano na linii A, która jest pomarańczową linią i biegnie przez słynną Fontannę di Trevi, stacja znajduje się przy Via Ottaviano-S – plac Świętego Piotra oddalone są o około 5 minut spacerem.
Bazylika Świętego Piotra ma stację kolejową o nazwie St. Pietro. Pociągi jeżdżą po Rzymie i są często używane przez osoby podróżujące z Civitavecchia, który jest rzymskim kursem wycieczkowym. Wsiadając do pociągu np. w Roma Termini, wysiąść trzeba na stacji St. Pietro. Potem już tylko dziesięć minut spacerem do Placu Świętego Piotra.
Wstęp do Bazyliki św. Piotra jest bezpłatny, ponieważ jest to miejsce religijne. Każdemu, kto interesuje się zarówno religią, jak i kulturą, zaleca się zakup oficjalnego audioprzewodnika po świątyni. Płatne są natomiast inne atrakcje, jak wejście na kopułę (8 €) czy wejście do Grot Watykańskich (13 €), w których pochowany jest sam św. Piotr, a także wiele ważnych osób i 22 pontyfików. Natomiast zwiedzanie kaplicy Sykstyńskiej jest powiązane z biletem do Muzeów Watykańskich

Historia

Początki świątyni w tym miejscu sięgają  roku 320, kiedy to rozpoczęła się budowa memorialnej świątyni nad grobem pochowanego tu św. Piotra – tzw. bazyliki „ad corpus”. Ufundowana została przez cesarza Konstantyna Wielkiego i stanęła już w roku 324. Ponoć sam cesarz Konstantyn napełnił ziemią pierwsze 12 koszy dla uczczenia 12 apostołów. W 326 roku bazylika konstantyńska została konsekrowana przez papieża Sylwestra I. Finalnie ukończono ją w 349 roku. Po prawie 1200 latach użytkowania bazylice groziło zawalenie. Już w połowie XV wieku mury bazyliki zaczęły się wychylać od pionu. Ówczesny papież Mikołaj V zwrócił się z prośbą o wykonanie ekspertyzy do architekta Leon Battista Alberti. Architekt stworzył projekt całkowitej przebudowy części absydialnej świątyni. Nie doszła ona jednak do skutku. Kiedy władzę w Państwie Kościelnym objął papież Juliusz II, wyburzono starą bazylikę niszcząc przy tym niestety mnóstwo grobów świętych oraz wiele dzieł sztuki. Zadanie budowy nowego kościoła papież złożył na ręce architekta Donato Bramante. Budowa ruszyła 18 kwietnia 1506 r. – wtedy bowiem papież Juliusz II della Rovere osobiście położył pierwszy kamień w miejscu, gdzie później miał stanąć jeden z czterech filarów podtrzymujących kopułę – filar św. Weroniki. Projekt ukazywał kościół na planie centralnym kształtem przypominającym równoramienny krzyż grecki nakryty dużą kopułą na przecięciu się naw oraz 4 małymi rozmieszczonymi symetrycznie wokół kopuły głównej. Budowę rozpoczęto w 1506. Po śmierci Bramantego (1514) budowę kontynuował Rafael Santi wraz z pomocnikiem Bramantego – Giuliano da Sangallo. Rafael zaproponował zmianę w projekcie z planu centralnego na bazylikę z podłużną nawą główną. Prace przerwała jego przedwczesna śmierć w 1520. Na jego miejsce pojawił się Baldassare Peruzzi, który ponownie zmienił koncepcję bazyliki, wracając do układu budowli centralnej. Musiał się również zmierzyć z innym problemem – układ kolumn pod kopułą okazał się zbyt słaby i zaczął pękać. Peruzzi rozwiązał to przez pogrubienie kolumn i dostawienie dodatkowych filarów. W 1547 r. kierownictwo nad budową przejął Michał Anioł, który wprowadził niewielkie zmiany do projektu. Sam skupił się jednak na budowie olbrzymiej kopuły, której tambur został ukończony tuż przed jego śmiercią w 1564 r.
Dzieło Bramantego, Rafaela i Michała Anioła było kontynuowane przez architektów Pirro Ligorio, Vignolę, Giacomo della Portę (który w 1590 ukończył kopułę poważnie zmieniając model Michała Anioła), Domenico Fontanę, Giovanniego Fontanę i Carlo Maderno (od 1605). Ten ostatni na polecenie papieża Pawła V zmienił plan kościoła na krzyż łaciński dobudowując podłużną nawę od wschodu oraz zaprojektował obecną fasadę od strony placu św. Piotra, utrzymaną w duchu baroku. Za pontyfikatu papieży Urbana VIII, Aleksandra VII i Klemensa IX Gianlorenzo Bernini wraz z zespołem uczniów i współpracowników wykonał zespół dzieł architektury i rzeźby tworzących spójną całość, zarówno w obrębie bazyliki i na zewnątrz, aż po rzekę Tyber. Most Aniołów otrzymał figury anielskie trzymające arma Christi. Poprzedzający bazylikę plac otoczył portyk w kształcie elipsy i trapezu, zwieńczony figurami świętych. Wnętrze bazyliki otrzymało bogaty wystrój w postaci m.in. baldachimu nad grobem św. Piotra otoczonego z czterech stron monumentalnymi figurami świętych Andrzeja, Weroniki, Longinusa i Heleny oraz zamykająca prezbiterium Cathedra Petri. Bazylika św. Piotra została konsekrowana 18 listopada 1626 przez papieża Urbana VIII. Przez wiele lat był to największy kościół chrześcijański.

Co możemy zobaczyć

Bazylika św. Piotra na Watykanie jest zbudowana na planie krzyża łacińskiego i złożona jest z trójnawowego korpusu i starszej części prezbiterialnej, wzniesionej na planie krzyża greckiego, którego ramiona zakończone są z trzech stron apsydami. Zajmuje ona powierzchnię 22 067 m². Długość wnętrza wynosi 186 m., zewnętrza (z przedsionkiem) 211,5 m., a wraz z fasadą aż 218, 7 m. Dziś to drugi pod względem wielkości kościół świata. Długość portyku to 70 m., zaś wysokość 20 m. Wnętrze pomieścić może 60 000 wiernych! Wzdłuż naw mieści się aż 45 ołtarzy oraz 11 kaplic. Długość fasady to 114,69 m, wysokość zaś 47,3 m. Szerokość nawy głównej to 26 m, przy wysokości 46,1 m. Długość wewnętrzna transeptu to 137,50 m., zewnętrzna zaś 154,8 m.
Przed bazyliką jest olbrzymi plac, to plac świętego Piotra (wł. Piazza San Pietro) należący do osi łączącej bazylikę i Via della Conciliazione. Został zaprojektowany w 1656 przez Berniniego jako prostopadły owal, który od strony zachodniej za pośrednictwem części w kształcie trapezu otwiera się na fasadę bazyliki. Otacza go czterorzędowa kolumnada w porządku toskańskim, zwieńczona jest attyką, na której ustawiono posągi 140 świętych. Wśród nich, po lewej stronie, na wysokości fontanny, można znaleźć pomnik św. Jacka Odrowąża, dominikanina. Centralne miejsce placu zajmuje jeden z trzynastu egipskich obelisków w Rzymie. Wedle tradycji był świadkiem męczeńskiej śmierci św. Piotra i innych chrześcijan. Na placu symetryczne ustawiono jeszcze dwie fontanny. Jedna z nich, znajdująca się po prawej stronie placu, jest dziełem Maderny, a druga jest jej wierną kopią (dzieło Fontany). Po lewej stronie, pomiędzy bazyliką a kolumnadą, znajduje się Spiżowa Brama strzeżona przez Gwardię Szwajcarską. W głębi widoczne są Schody Królewskie – Scala Regia – dzieło Berniniego.
Wzniesiona przez Madernę fasada frontowa posiada charakter fasady pałacowej. Jest stosunkowo szeroka i dość przysadzista, ponieważ architekt chciał w jak najmniejszym stopniu zasłonić widok na kopułę. Dziewięcioosiowa fasada o trzech kondygnacjach rozczłonkowana jest kolumnami i pilastrami, między którymi mieszczą się bramy i okna. Fasada skrywa w sobie dwie niepełne wieże, które nigdy nie zostały ukończone, wbrew pomysłom twórców. Prace musiano przerwać ze względu na osiadanie gruntu pod wieżami. Kolejna próba także zakończyła się niepowodzeniem ze względu na powstałe w wyniku prac pęknięcie fasady bazyliki. Ostatecznie zamysł budowy wież porzucono w 1790, gdy na ich szczytach umieszczono dwa zegary, których twórcą był Giuseppe Valadier. Środkowa część fasady wysunięta jest nieco do przodu i zwieńczona trójkątnym szczytem. Poniżej znajduje się Loża Błogosławieństw – to tutaj ogłaszany jest wybór nowego papieża, który następnie udziela błogosławieństwa „Urbi et Orbi” czyli „Miastu i Światu”. Druga kondygnacja fasady oddzielona jest od trzeciej wydatnym gzymsem z belkowaniem. Na szczycie fasady ustawione są olbrzymie posągi Chrystusa i apostołów z wyjątkiem św. Piotra. Powyżej, góruje nad wszystkim, kopuła bazyliki, jej średnica wynosi 42 metry a wysokość sięga 132 metrów. Kopuła wspiera się na potężnym tamburze obwiedzionym zdwojonymi kolumnami i zwieńczona jest latarnią również otoczoną parami kolumn.
Kościół poprzedza przedsionek (narteks), którego głębokość wynosi 13,0 m. Po bokach przedsionka mieszczą się dwa pomniki: po lewej konny pomnik cesarza Karola Wielkiego wykonany przez Agostino Cornacchini w 1725 r., po prawej zaś konny pomnik cesarza Konstantyna Wielkiego autorstwa GianLorenzo Bernini z 1670 r. Do wnętrza bazyliki prowadzi 5 drzwi. Skrajne po lewej stronie to Brama Śmierci wykonana w 1964 r. przez Giacomo Manzù na zlecenie papieża Jana XXIII, swą nazwę bierze od tradycji wyprowadzania tędy procesji pogrzebowej zmarłego papieża. Kolejne drzwi to Brama Dobra i Zła. Środkowe wejście do świątyni to Brama Filarete ufundowana przez papieża Eugeniusza IV i wykonana w latach 1439-1445 przez Antonio Averulino nazywanego Il Filarete i umieszczona początkowo w pierwszej bazylice, potem przeniesiona do obecnej bazyliki. Dzielą się na sześć pół, które przedstawiają od góry: Chrystusa i Marię, śś. Piotra i Pawła oraz u dołu męczeństwo obu apostołów. Kolejne drzwi wejściowe to Brama Sakramentów, a skrajne po stronie prawej to Porta Santa czyli Brama Święta.
Wewnątrz świątyni nawa główna otwarta jest do naw bocznych półkolistymi arkadami wspartymi na potężnych filarach z wtopionymi pilastrami korynckimi, między którymi ustawione są posągi świętych założycieli zakonów. Nawa główna nakryta jest sklepieniem beczkowym, ozdobionym kasetonami. W części centralnej kopułę dźwigają cztery potężne pięcioboczne filary, jej wnętrze rozświetlają duże okna. Wnętrze bazyliki sprawia wrażenie ogromnej przestrzeni, z którą harmonijnie współgrają liczne zabytki z okresu renesansu i baroku. Oczom wchodzącego do bazyliki ukazuje się obszerna nawa główna zakończona w centralnej części baldachimem, który ustawiony jest nad ołtarzem św. Piotra. W pierwszej kaplicy po prawej stronie znajduje się wspaniała Pieta wykonana przez Michała Anioła z marmuru przed 1519 r. Na wstędze przebiegającej przez pierś Marii znajduje się jedyna zachowana sygnatura wielkiego artysty renesansu. W kolejnej kaplicy św. Sebastiana znajduje barokowy ołtarz ze sceną Męczeństwa św. Sebastiana, pędzla Domenichina, datowany na lata 1628–1631. Pod ołtarzem znalazł się nagrobek św. Jana Pawła II, przeniesiony tu z Grot Watykańskich po beatyfikacji. W kaplicy tej znajdują się jeszcze dwa pomniki papieskie: po prawej Piusa XI autorstwa Francesco Nagni, po lewej Piusa XII – dzieło Francesco Messina.  Przy ścianie tej kaplicy znajduje sie nagrobek św. Krystyny Szwedzkiej (zm. 1689), wykonany przez Carlo Fontanę w 1702 r. Tuż za kaplicą, po prawej stronie widzimy monument papieża Innocentego XII, wykonany wg proj. Ferdinando Fuga, zdobiony posągiem papieża flankowanym przez dwie figury alegoryczne: cnotę Boską czyli „Miłość chrześcijańską” i cnotę kardynalską czyli „Sprawiedliwość” – dzieło Filippo Della Valle. W następnej kaplicy Najświętszego Sakramentu znajduje się wspaniałe cyborium, wykonane przez Gian Lorenzo Berniniego na wzór Tempietto, kaplicy przy kościele San Pietro in Montorio. W ołtarzu kaplicy umieszczony jest obraz Trójcy Świętej, namalowany przez Pietro da Cortonę. W przejściu do kaplicy Gregoriańskiej, znajduje się pomnik twórcy naszego kalendarza, papieża Grzegorza XIII (zm. 1585) z posągami personifikującymi Religię i Męstwo, wykonany w latach 1720-23 przez Camillo Rusconiego. To ten papież w roku 1582 przeprowadził reformę kalendarza juliańskiego na kalendarz gregoriański. Na wprost przejścia przy potężnym filarze ustawiony jest ołtarz św. Hieronima. W ołtarzu tym, złożone jest doskonale zachowane ciało papieża Jana XXIII (zm. 1963). Dalej, w północno-zachodnim narożu transeptu znajduje się kaplica Gregoriańska. Wykonana została w 1583 r. przez Giacomo della Porta, który wykorzystał wcześniejszy projekt Michała Anioła. Zwana często „Najpiękniejszą z kaplic świata” gdyż w całości zdobiona jest marmurem, szlachetnymi kamieniami, stiukiem i mozaiką. Nakryto ją kopułą o wysokości 42 m. W Ołtarzu Najświętszej Marii Panny Nieustającej Pomocy, zdobionym alabastrem i ametystem oraz afrykańskim marmurem i zielonym porfirem, zainstalowano mały obraz tejże pochodzący z XI wieku, wcześniej umieszczony w bazylice konstantyńskiej. Umieszczone są tutaj dwa pomniki: klasycystyczny pomnik Grzegorza XVI dzieło Luigiego Amiciego, obok barokowy ołtarz NMP Nieustającej Pomocy mieszczący niewielki XII wieczny fresk z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, odkuty ze ściany oratorium świętego Leona mieszczącego się w bazylice konstantyńskiej. Poświęcony przez papieża Gregorza XIII. W dolnej części ołtarza urna ze szczątkami Grzegorza z Nazjanzu. W przejściu do transeptu, po lewej stronie mieści Ołtarz św. Bazylego – Ojca Kościoła, wczesnochrześcijańskiego pisarza żyjącego w IV w. Widzimy tu mozaikę z połowy XVIII wieku z przedstawieniem „Mszy św. Bazylego”. Naprzeciwko znajduje się pomnik papieża Benedykta XIV wykonany przez Pietro Bracci.
W prawym ramieniu transeptu, po prawej stronie widzimy posągi dwóch świętych: Hieronima Emilianiego – założyciela zakonu Ojców Somaschi, których zadaniem była opieka nad głodującymi; oraz Joanny Antydy Thouret – założycielki Sióstr Miłosierdzia. W głębi transeptu widzimy trzy ołtarze: św. Wacława I – czeskiego księcia z dynastii Przemyślidów, św. Procesjusza i Martyniana – legionistów z czasów Nerona, którzy strzegąc w więzieniu Mamertinum świętych Piotra i Pawła i widząc cuda jakie Ci dokonywali, poprosili ich o chrzest, za co zostali skazani na tortury i wreszcie ścięto im głowy) oraz św. Erazma z Formii. Kolejne posągi to św. Józefa Kalasantego – założyciela zakonu Pijarów (dzieło Innocenzo Spinazzi) i św. Bonfiglio Monaldi – jeden z siedmiu świętych założycieli zakonu Serwitów. W tej części transeptu idąc w stronę konfesji zobaczymy jeszcze posągi: św. Brunona Kartuza z Kolonii – założyciela zakonu Kartuzów (dzieło Michelangelo Slodtz) i św. Pawła od Krzyża – założyciela Zgromadzenia Pasjonistów oraz św. Kajetana z Thieny – założyciela zakonu Teatynów (dzieło Carlo Monaldi) i św. Marii Eufrazji Pelletier – założycielki Zgromadzenia Matki Bożej Miłosiernej od Dobrego Pasterza. W ambicie warto zwrócić uwagę nagrobek papieża Klemensa XIII (zm. 1769), dzieło Antonio Canovy z lat 1784-1792. Dalej w głębi mieści się otwarta kaplica św. Michała a w niej dwa ołtarze: Ołtarz św. Michała Archanioła oraz Ołtarz św. Petroneli. Na lewo od kaplicy, na jednym z filarów widzimy tombę papieża Klemensa X – projekt Mattia De Rossi.
Po prawej stronie prezbiterium widzimy posągi św. Dominika – założyciela zakonu Dominikanów (dzieło Pierre Legros) oraz św. Franciszka Caracciolo – jednego z założycieli zakonu Kanoników Regularnych Mniejszych. W głębi po prawej stronie mieści się grobowiec papieża Urbana VIII wykonany przez GianLorenzo Berniniego w latach 1627 – 1647. W centralnej części absydy prezbiterium widzimy Cathedra Petri czyli Tron Piotrowy  – wykonana z marmuru, brązu i stiuku kompozycja rzeźbiarsko-architektoniczna, w której wyeksponowano tron (katedrę), symbolizujący władzę papieża nad całym Kościołem. Wewnątrz siedziska umieszczono drewniany tron pochodzący z przełomu XII-XIII wieku (jak ustalono podczas badań wykonanych w 1974). Według tradycji miał to być jednak tron używany przez samego św. Piotra. Katedrę otaczają rzeźby przedstawiające Ojców Kościoła zarówno wschodniego i zachodniego: św. Ambrożego, św. Augustyna, oraz św. Atanazego i św. Jana Złotoustego. Powyżej, w owalnym oknie umieszczono witraż z gołębicą Ducha Świętego otoczonego promienistą glorią. Dzieło zostało wykonane w 1665 przez Berniniego i jego współpracowników. Tron flankują dwa monumentalne nagrobki papieży Pawła III (Guglielmo Della Porta) i Urbana VIII (Bernini). Po lewej stronie prezbiterium widzimy symetrycznie umieszczony grobowiec papieża Pawła III wykonany w latach 1551 – 1575 przez Guglielmo Della Porta, a dalej są posągi św. Franciszka z Asyżu – założyciela zakonu Franciszkanów (dzieło Carlo Monaldi) oraz św. Alfonsa Marię Liguori – założyciela zakonu Redemptorystów.
W lewym ambicie jest pomnik papieża Aleksandra VIII – niezwykle bogaty monument stworzony wg proj. Carlo Arrigo di San Martino. Naprzeciw mieści się ołtarz Świętego Piotra Uzdrowiciela Kaleki. Dalej jest kaplica Colonna, a w niej dwa ołtarze. Po prawej stronie widzimy ołtarz św. Leona zawierający relikwie papieża św. Leona Wielkiego. Obok mieści się XV-wieczny obraz przedstawiający Madonnę, która prawdopodobnie pamięta on jeszcze pierwszą bazylikę. W lewym ramieniu ambitu widzimy jeszcze pomnik grobowy papieża Aleksandra VII, który zaprojektował GianLorenzo Bernini w końcowej fazie swego życia, w latach 1672-1678 oraz ołtarz Serca Najświętszego. W transepcie, po lewej stronie znajdują się kolejny trzy ołtarze: po prawej ołtarz św. Tomasza, pośrodku ołtarz św. Józefa i ostatni ołtarz Ukrzyżowania św. Piotra.
Na skrzyżowaniu naw stoi ołtarz główny przy który mszę św. odprawiać może tylko papież lub osoba przez niego upoważniona. Stoi dokładnie w miejscu pochówku św. Piotra, jego grobowiec znajduje się 7 metrów poniżej. Ołtarz jest dość prosty zdobiony srebrnym krzyżem oraz parą trzech świec po bokach, zgodnie z założeniami dekoracji ołtarzy po soborze trydenckim. Nakryty jest olbrzymim, mającym 28 metrów wysokości baldachimem zaprojektowanym przez GianLorenzo Berniniego (?). Otóż nie jest do końca prawda. Kiedy papież Urban VIII Barberini zlecił Berniniemu wykonanie baldachimu, ten był tak zajęty, że przekazał to zadanie Francesco Borrominiemu. To Borromini wykonał projekt – to baldachim Borrominiego. Bernini jedynie go zatwierdził… a potem przypisał sobie zasługi. Konfesja jest arcydziełem sztuki brązowniczej i powstała w latach 1624-1633. Na marmurowych cokołach ustawione są skręcone spiralnie kolumny dźwigające baldachim z krzyżem na kuli ziemskiej. Przed ołtarzem widzimy wielkie marmurowe schody prowadzące w dół. Schodzi się nimi do grobu św. Piotra, to jednak może zrobić tylko papież lub osoby przez niego upoważnione.
Kopuła opiera się na czterech potężnych filarach. Sama kopuła waży 14000 ton, składa się z kopuły wewnętrznej o średnicy 41,5 m. oraz kopuły zewnętrznej nałożonej na wewnętrzną, o średnicy 58,9 m. Pomiędzy kopułami mieści się korytarz prowadzący na szczyt, do latarni. Zewnętrzna wysokość kopuły to 133,3 m., a licząc wraz z krzyżem na szczycie – 136,57 m. Tambur kopuły obiega w dolnej części napis w języku łacińskim: TV ES PETRVS ET SVPER HANC PETRAM AEDIFICABO ECCLESIAM MEAM ET TIBI DABO CLAVES REGNI CAELORVM (Tyś jest Piotr, i na tej opoce zbuduję kościół mój, i dam ci klucze królestwa niebieskiego). Wnętrze kopuły zdobione jest mozaikami przedstawiającymi Królestwo Niebieskie, autorstwa Cavalier d’Arpino. Na szczycie, we wnętrzu latarni ukazano Boga Ojca, poniżej aniołów, dalej Chrystusa, Marię, apostołów, wreszcie świętych i papieży. Na pendentywach zaś widzimy Ewangelistów: „Św. Marek” i „Św. Mateusz” są dziełem Cesare Nebbia, zaś „Św. Łukasz” i „Św. Jan” to dzieło Giovanni De Vecchi.
W filarach podtrzymujących kopułę znajdują się nisze, w których ustawione są ogromne 5 metrowe posągi świętych Longina (dzieło Berniniego), Heleny, Weroniki i Andrzeja.W filarze ze statuą św. Andrzeja autorstwa François Duquesnoy z 1640 r. mieści się wejście do Grot Watykańskich znajdujących się pod bazyliką. Drugi lewy filar zwany filarem św. Weroniki, a w nim potężny posąg św. Weroniki, wykonany w 1632 r. przez Francesco Mochi. Na tym samym filarze są jeszcze posągi św. Benedykta (założyciela i twórcę reguły zakonu Benedyktynów) oraz św. Franciszki Rzymianki (założycielki stowarzyszenia Sióstr Oblatek Benedyktyńskich z Góry Oliwnej). W głębi po prawej jest trzeci z filarów, zwany filarem św. Heleny, w niszy stoi statua  św. Heleny z 1646 r wykonana przez Andrea Bolgi. Głębiej za nią mieszczą się posągi proroka Eliasza – dzieło Agostino Cornacchini i św. Franciszka Salezego (założyciela Zakonu Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny zwanego popularnie Siostrami Wizytkami). Ostatni z filarów podtrzymujących kopułę to filar św. Longina (lub Longinusa) mieszczący w niszy pomnik św. Longina autorstwa GianLorenzo Bernini z 1639 r.. Na filarze tym widzimy również posąg św. Jana Bosco (założyciela Salezjanów i Salezjanek). W dolnej partii jest portret najdłużej panującego papieża – Piusa IX (32 lata). Poniżej ustawiona jest rzeźba św. Piotra autorstwa Arnolfa di Cambio w XIII w. Siedzący apostoł wznosi prawą dłoń w geście błogosławieństwa, zaś w lewej trzyma klucze do królestwa niebieskiego. Istnieje legenda, że św. Piotr spełni każde życzenie wypowiedziane podczas dotykania jego stopy. Dotyk podobnie jak pieniążek w Fontannie di Trevi ma zapewnić także powrót do Rzymu. Dlatego też  jedna stopa została całkowicie wytarta, druga pomału jest wycierana.
Na zakończeniu lewego ramienia ambitu prowadzącego do lewej nawy bazyliki umieszczony jest kolejny monument, to pomnik papieża Piusa VIII, zaprojektował go w latach 1853 – 1866 Pietro Tenerani. Pod pomnikiem widzimy wejście do zakrystii. Dalej jest  kaplicą Klementyńską, zaprojektowana została w czasach papieża Klemensa VIII przez Giacomo Della Porta. W niej znajdują się ołtarz św. Grzegorza Wielkiego, poniżej sarkofag mieszczący relikwie ciała papieża św. Grzegorza I Wielkiego, obok jest grobowiec papieża Piusa VII wykonany przez Bertela Thorvaldsena w 1823 r., oraz ołtarz Przemienienia Pańskiego, a pod nim w szklanej trumnie ciało papieża Innocentego XI. W ołtarzu widzimy mozaikę, będącą kopią dzieła Rafaela – „Przemienienie Pańskie”.
Idąc lewą nawą w kierunku wyjścia po lewej stronie znajduje się pomnik papieża Innocentego XI (zm. 1689), dzieło Carlo Maratty, ozdobione płaskorzeźbą przedstawiającą bitwę pod Wiedniem. Naprzeciw mieści się pomnik kolejnego papieża – Leona XI. Wykonał go w latach 1634 – 1652 Alessandro Algardi, flankują go figury alegoryczne: „Majestat” i „Hojność”. W kaplicy Chórowej zaprojektowanej przez Carlo Maderno – jemu też przypisuje się wykonanie stiukowej dekoracji sklepienia kaplicy. W ołtarzu widzimy mozaikę przedstawiającą „Niepokalane Poczęcie” – stworzonej na podstawie kartonu Pietro Bianchi. Przy następnym filarze znajduje się dwa kolejne pomniki: nagrobek Innocentego VIII (zm. 1492) (wykonany w 1498 r. przez Antonio Pollaiuolo i przeniesiony z poprzedniej bazyliki) składa się z dwóch części, u dołu papież został ukazany jako zmarły, leżący na sarkofagu, zaś powyżej przedstawiony jest jako władca zasiadający na tronie, oraz pomnik papieża Piusa X (wykonany przez Pier Enrico Astorii w 1923 roku. W kaplicy Prezentacji Dzieciątka w świątyni, po jej prawej stronie widzimy pomnik papieża Jana XXIII (autorstwa Emilio Greco), a po lewej pomnik Benedykta XV – dzieło Pietro Canonica. W środkowej części jest ołtarz Prezentacji Dzieciątka w Świątyni, a pod obrazem gablota z ciałem Piusa X. Dalej w nawie znajduje się nagrobek Marii Klementyny Sobieskiej (zm. 1735), wnuczki króla polskiego Jana III Sobieskiego, który wykonał Pietro Bracci. Po drugiej stronie widzimy pomnik rodu Stuartów z popiersiami Jakuba III i synów (jego i Marii Klementyny Sobieskiej) Karola Edwarda i Henryka Benedykta, księcia Yorku), wykonany przez Antonio Canova w latach 1817-1819. Na końcu znajduje się jeszcze jedna kapliczka – baptysterium z obrazem „Chrzest Chrystusa w Jordanie”, a przed nim ustawiona jest chrzcielnica, która wykorzystuje antyczny sarkofag wykonany z porfiru, a w 1695 roku przykryto go wykonaną z brązu pokrywą autorstwa Carlo Fontana.

W bezpośrednim sąsiedztwie bazyliki znajduje się kaplica Sykstyńska, wybudowana z fundacji papieża Sykstusa IV. To w niej na konklawe zbiera się kolegium kardynalskie, tutaj też papieże odprawiają prywatne msze. Kaplica słynie jednak przede wszystkim ze wspaniałej dekoracji malarskiej wykonanej na sklepieniu i ścianie ołtarzowej przez Michała Anioła, należącej do arcydzieł sztuki renesansu. W latach 1508-12 Michał Anioł na zlecenie papieża Juliusza II przedstawił na sklepieniu kaplicy trzy cykle tematyczne: stworzenie człowieka, wygnanie z raju i dzieje Noego. W 1535 r. Michał Anioł pokrył ścianę ołtarzową freskiem przedstawiającym wizje Sądu Ostatecznego. Malowidła poniżej poziomu okien wykonali w latach 1481-1483 m.in. tacy artyści jak Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio, Perugino – przestawiają one sceny z życia Mojżesza po lewej oraz Chrystusa po prawej.