Gdzie się znajduje?
Sandomierz jest położony nad Wisłą, na siedmiu wzgórzach, stąd nazywane czasem „małym Rzymem”. Większość zabudowy wraz ze starówką, położona jest na lewym brzegu Wisły, a przemysłowa część leży przy prawym brzegu rzeki. Historycznie położony jest w Małopolsce, to główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej.
Dojazd/dojście
Udając się do Sandomierza własnym środkiem transportu GPS zaprowadzi nas tam (raczej) bezbłędnie. A podróżując transportem publicznym. Od Warszawy jedzie pociąg IC do stacji Sandomierz. Położona jest ona po drugiej stronie Wisły i do katedry jest niecałe 3 km (ale jest komunikacja miejska, więc można dojechać. Można też znaleźć autobusy – te zatrzymują się bliżej – przy Bramie Opatowskiej. Do Rynku można dojść ulicą Opatowską, to jakieś 300 m. Ale już sama Brama Opatowska to średniowieczny zabytek, jedna z czterech (jedyna zachowana) bram w fortyfikacji murów obronnych, którymi było otoczone miasto.
Historia
Ślady pierwszego osadnictwa na tych terenach, znalezione w wykopaliskach archeologicznych, pochodzą z neolitu. Osada powstała w X w. na terenie obecnego wzgórza zamkowego, od XI wieku zbudowano tutaj gród książęcy, a wokół niego rozrastały się osady ludzkie. Pierwszym „centrum” Sandomierza było na Wzgórzu Świętojakubskim, gdzie około roku 1200 wybudowano stojący do dziś, kościół św. Jakuba. W dziejach Sandomierza wielokrotnie miały miejsce najazdy obcych wojsk, jednak wyjątkowo tragicznie zapisała się napaść tatarów z 1260 r., kiedy, oprócz zniszczenia zabudowy, wymordowano znaczną część ludności wraz z dominikanami z kościoła św. Jakuba. Leszek Czarny dokonał w 1286 r. ponownej lokacji Sandomierza (na prawie magdeburskim), przenosząc miasto ze Wzgórza Świętojakubskiego na sąsiednie – Wzgórze Miejskie. W połowie XIV w., po spustoszeniu miasta przez Litwinów, wzniesiono zamek królewski, ratusz i mury miejskie, a w latach ok. 1360-82 Kazimierz Wielki ufundował nową kolegiatę.
Sandomierz leżał na trasie drogi wiślanej związanej z handlem zbożem i to handel odegrał ważną rolę w rozwoju miasta w XV wieku. XV-XVII wiek był okresem częstych pobytów dworu i króla w Sandomierzu i zjazdów szlacheckich.
Od XVI w. datuje się spowolnienie dynamicznego rozwój miasta, w związku ze zmniejszeniem znaczenia handlowego i politycznego na rzecz innych miast. W 1612 r. pożar strawił większość Sandomierza, spłonęły wówczas m.in. domy wikariuszy. Najazd szwedzki i wysadzenie w powietrze zamku królewskiego przyczyniły się do obniżenia znaczenia miasta, które ostatecznie podupadło w XVIII w. wraz z rozbiorami kraju.
Po 1794 r. Sandomierz znalazł się w zaborze austriackim, a od 1815 r. – rosyjskim. W 1818 r. utworzono diecezję sandomierską, a kolegiatę podniesiono do rangi katedry.
Wybrane obiekty
Starówka w Sandomierzu to przede wszystkim Rynek, na którym jest wiele zabytków. Ale też inne zabytki stanowią o atrakcyjności tego miejsca. W 2017 roku wpisano sandomierski historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy na listę pomników historii, przyznawany zabytkom nieruchomym o szczególnej wartości historycznej, naukowej i artystycznej, utrwalonym w powszechnej świadomości i mającym duże znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego Polski. Obszar tego pomnika obejmuje zabytki sandomierskiej starówki, w tym między innymi bazylikę katedralną, sandomierskie kościoły: Nawrócenia świętego Pawła, św. Jakuba, św. Michała, św. Józefa, Ducha Świętego, Dom Długosza, średniowieczny układ urbanistyczny miasta, Brama Opatowska, ratusz, Collegium Gostomianum, Wąwóz Królowej Jadwigi i Wąwóz Piszczele.
Rynek znajduje się w centrum starówki Sandomierza i jest dosyć duży, ma wymiary 110×120 m. Usytuowany jest na pochyłości opadającego w stronę południowo-wschodnią staromiejskiego placu, a różnica wysokości wynosi do 15 m. Centralną część placu zajmuje ratusz, przy którym stoją figura Matki Boskiej Niepokalanej z 1776 r. (ustawiona na pamiątkę misji świętej w 1770 r.) i studnia miejska. Z rynku wychodzą ulice: Opatowska z Oleśnicką, Sokolnickiego z Długosza, Mariacka z Krótką i Zamkowa z Bulińskiego.
Wokół Rynku usytuowane są kawiarenki, restauracje, sklepy z pamiątkami i liczne galerie sztuki. W południowo-zachodnim narożu rynku ustawiono ogromną kotwicę z łańcuchem stojącym ku górze, symbolicznie sięgającym ku niebu – niebo zostało zakotwiczone. W 2018 roku na Rynku ustawionych zostało 16 szklanych ławek upamiętniających postacie polskiej kinematografii.
Ratusz pochodzi z przełomu XIV-XV wieku, dlatego też, choć sama bryła jest renesansowa, można się w nim dopatrzyć pewnych elementów typowych dla gotyckich budowli. Charakterystyczna attyka natomiast powstała w szesnastym wieku. W kolejnym stuleciu powstała wieża, czworoboczna do wysokości korpusu ratusza, wyżej ośmiokątna, zwieńczona hełmem. Druga kondygnacja wieży dostępna jest dzięki drewnianym schodom z zadaszeniem, przystawionym do ściany ratusza. Pod schodami znajduje się zejście do piwnic. Elewacje zwieńczone są attyką o trzystrefowym układzie. Dolna, najwyższa, rozczłonkowana jest ślepymi arkadami, wyższa zdobiona esownicowymi konsolkami na przemian z kolistymi wywietrznikami a najozdobniejsze, najwyższe partie attyki, złożone są z przemiennie wyższych i niższych cokołów, powiązanych esownicami. W narożnikach strefy dolnej zwracają uwagę cztery głowy, podobno symbolizujące cztery stany, duchowny, rycerski, mieszczański i włościański, a na wydatnym gzymsie umieszczono półpostaci zwierząt, zapewne lwów. Na ścianie południowej ratusza znajduje się zegar słoneczny wykonany w technice sgraffito przez Tadeusza Przypkowskiego (1958). W pomieszczeniach piwnicznych, z których najstarsze jest wnętrze południowe, znajdują się obecnie pomieszczenia klubowe z kawiarnią. Na pierwszym piętrze mieszczą się dwie sale: w pierwszej obradują radni Rady Miasta Sandomierz, w drugiej odbywają się śluby cywilne. W części attyki, na poddaszu są biura Urzędu Stanu Cywilnego.
Na Rynku, pod nr 10 jest budynek uważany za najpiękniejszą kamienicę Sandomierza, jeden z nielicznych w pierzejach rynku z zachowanym podcieniem, obiekt ważny w historii miasta – to kamienica Oleśnickich. Powstała w latach 1770-1780, a hipotetycznym architektem tej kamienicy był ks. Józef Karśnicki (Karsznicki), późniejszy budowniczy kościoła benedyktynów na Świętym Krzyżu. Wzniesiona z cegły, piętrowa z użytkowym poddaszem, przykuwa uwagę głównie owym podcieniem i eleganckim barokowym szczytem fasady głównej, zdobionym pilastrami pomiędzy dużymi prostokątnymi oknami, profilowanym belkowaniem rozdzielającym kondygnacje i zwieńczonym balustradką w kształcie ślepej attyki, na której stoją kamienne wazony. Podcienia przekryte są sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. Same filary pokryte są delikatnym boniowaniem. W kamienicy mieści się Muzeum Okręgowe, a część parteru zajmuje od 1995 roku Poczta Polska.
Pod nr 5 znajduje się kamienica mieszczańska tzw. konwikt Boboli, którą wzniesiono w XV w. i był to wówczas jeden z nielicznych w Sandomierzu murowanych domów mieszczańskich, z których większość mieściła się przy rynku. W 2. poł. XVI w. jej właścicielem był burgrabia sandomierski Pirocki, a potem jego zięć, sławny medyk sandomierski, Stanisław Bartolon. W 1635 r. ówczesny właściciel, Jakub Bobola, podczaszy sandomierski, ofiarował kamienicę księżom Jezuitom, z przeznaczeniem na konwikt dla uboższych uczniów Collegium Gostomianum, a fakt ten został upamiętniony istniejącą do dziś kamienną inskrypcją. Jezuici dzierżyli budynek, nazwany „Konwiktem Boboli”, aż do kasaty zakonu w 1777 r.
W południowo-wschodnim narożu Rynku i ul. Mariackiej, pod nr 27, stoi dom, który funkcjonuje pod nazwą „Kamienica Węgra Lazarczyka”, chociaż w powszechnym odbiorze znany jest bardziej jako „Kamienica Pod Ciżemką” – określenie to ma pochodzić od znalezionej na terenie posesji średniowiecznej cegły z odciskiem buta. Wzniesiony z cegły budynek jest piętrowy, z użytkowym poddaszem oświetlonym przez lukarny, stoi na skomplikowanym systemie, być może starszych, piwnic. Elewacje przekształcone w XIX/XX w. mają parter boniowany, co jest charakterystyczne dla sandomierskich kamienic, rozbite są poza tym skromnymi gzymsami oraz profilowanymi nadokiennikami i podokiennikami. Opaski okien wyrobione są w tynku. Od strony dziedzińca, narożnik kamienicy wspiera potężna ceglano-kamienna przypora. Ukryte za filarami podcienia lico parteru od strony rynku, prezentuje piękny gotycki wątek ceglany, tzw. polski. W 2. połowie lat 90. ubiegłego wieku wykonano liczne prace remontowe, adaptując budynek do funkcji hotelowo-gastronomicznych. Obecnie mieści się w budynku hotel i restauracja.
Narożna kamienica na Rynku pod nr 12 zwana Domem Mikołaja Gomółki (1535-1609), która przypuszczalnie należała wg wzmianek do słynnego kompozytora. Mikołaj Gomółka urodził się w.1535 r., w Sandomierzu. Wykształcenie muzyczne zdobył na dworze króla Zygmunta Augusta. Był on nadwornym kompozytorem króla Zygmunta Starego. W 1566 roku powrócił do rodzinnego Sandomierza i pełnił funkcje w władzach miejskich. W roku 1976 odnowiono elewację oraz umieszczono na ścianie wschodniej tekst poświęcony kompozytorowi.
Pozostałości murów miejskich z basztami obronnymi i brama miejska pochodzą z czasów Kazimierza Wielkiego. Miasto otoczono murowanymi fortyfikacjami. Początkowo obwarowania między miastem i zamkiem wykonano jako drewniane lub drewniano-ziemne, a wymurowano wraz z bramą Krakowską dopiero przy końcu XV w. w późniejszym okresie, wybudowano w tym czasie tylko Opatowską (Wielką), Lubelską (zwaną też Rybacką) i bramę Zawichojską (wystawiono znacznie później), oraz furtę w zachodniej kurtynie muru (obecnie znaną jako Ucho Igielne) łączącą tereny dwóch klasztorów dominikańskich. Do czasów współczesnych zachowały się fragmenty fortyfikacji miejskich: większe odcinki muru północnego po obu stronach bramy Opatowskiej, części muru zachodniego między ulicą Żydowską i Podwale oraz przy ulicy Zamkowej (z furtą dominikańską obok domu Zamkowa 2), a także mniejsze relikty w dolnych partiach domów. Brama Opatowska była pierwotnie niższa niż obecnie, zbliżona do wysokości murów obronnych. Zbudowana na kwadratowym planie, mieściła wewnątrz dwie kondygnacje, z których dolną wypełniał ostrołukowy przejazd. W połowie XVI wieku wzniesiono attykę. Zabytek jest dostępny i można zwiedzać wnętrza Bramy Opatowskiej po wcześniejszym wykupieniu biletu.
Kościół św. Jakuba Apostoła w Sandomierzu zbudowany został razem z budynkami klasztornymi dominikanów w 1236 roku. Jest to jeden z najstarszych kościołów w całości wzniesionych z cegły na terenie Polski. Jest przykładem połączenia architektury romańskiej i gotyckiej, stanowi unikatową formę przejściową pomiędzy tymi dwiema epokami. Trójkątne wschodnie szczyty zdobią fryzy kratkowe. Okna częściowo rekonstruowane posiadają półkoliste zamknięcia. Od południa do wnętrza prowadzi okazały uskokowy portal z dwudzielnym wejściem o trójlistnych łukach i dekoracją z masek i motywów roślinnych.
Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i bł. Wincentego Kadłubka w Sandomierzu mimo pewnych przekształceń zachowała charakter budowli gotyckiej. Kościół powstał z inicjatywy Kazimierza Wielkiego w latach 1360-1382, na miejscu romańskiej kolegiaty z 2. połowy XII wieku. Zbudowany był z cegły, z wykorzystaniem kamienia do detali architektonicznych. Ściany boczne i sklepienie prezbiterium pokryte są polichromią o cechach bizantyńsko-ruskich, wykonanymi około 1430 r. przez malarzy włodzimiersko-halickich (powstały w kręgu mecenatu dworskiego króla Władysława II Jagiełły). Wyposażenie katedry jest głównie barokowe i rokokowe.
Obok katedry, poza ogrodzeniem znajduje się dzwonnica, wzniesiona w latach 1737-1741 według zamówionych w Krakowie projektów. Nieopodal dzwonnicy jest późnogotycki Dom Długosza, w którym obecnie jest Muzeum Diecezjalne z bogatym zestawem eksponatów. Obok Domu Długosza znajduje się Collegium Gostomianum, czyli szkoła średnia w Sandomierzu, jedna z najstarszych w Polsce, funkcjonująca od 1602 roku. Pierwotnie było to kolegium jezuickie ufundowane przez Hieronima Gostomskiego i rodzinę Bobolów. Od 1773 roku, po likwidacji zakonu jezuitów została szkołą świecką.
Kościół św. Michała Archanioła w Sandomierzu to obecnie kościół seminaryjny, dawniej razem z klasztorem należał do sióstr Benedyktynek. Został wzniesiony w latach 1686-1692 według projektu Jana Michała Linka. W 1903 roku rząd rosyjski zlikwidował klasztor benedyktynek, a budynki klasztorne miał zamiar przeznaczyć dla urzędów powiatowych. Wówczas Biskup Aleksander Zwierowicz zwrócił się z prośbą o oddanie poklasztornych budynków dla Seminarium, a na cele rządowe zaproponował przekazanie dotychczasowego budynku seminaryjnego. Seminarium Duchowne w Sandomierzu istniało od 1639 roku, ale mieściło się w innym miejscu.
Kościół św. Józefa w Sandomierzu został zbudowany dla zakonu franciszkanów reformatów. Zakonnicy osiedlili się w 1672 roku. Kościół został został konsekrowany w 1690 roku. W tym samym czasie wzniesiono również trójskrzydłowy klasztor. W 1863 roku władze rosyjskie usunęły zakonników i zajęły klasztor. Od 1864 roku świątynią opiekowali się wikariusze-rektorzy.
