Katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła w Zamościu

Gdzie się znajduje?

Zamość to polskie miasto powiatowe leżące w województwie lubelskim. To główny ośrodek skupiający najwięcej mieszkańców przylegających terenów nazywanych Zamojszczyzną. To zarazem także jedno z najbardziej rozpoznawalnych miast naszego kraju.  
Dojazd/dojście
Do Zamościa możemy dotrzeć zarówno przez sieć drogową, jak i kolejową. Jeśli jedziemy od południa, to jedziemy przez Rzeszów, natomiast od północnej części Polski to przez Lublin. Połączenia kolejowe czasami wymagają przesiadki w tych właśnie miastach. Są też połączenie autobusowe.
Do katedry od dworca autobusowego jest około 2 km (zajmie to 20-30 min.), natomiast dworca kolejowego jest 1,2 km (15 min. pieszo).

Historia

Miasto Zamość zostało założone na niezamieszkanym terenie przez hetmana koronnego Jana Zamojskiego w 1580 roku. Budowa miasta­-twierdzy, otoczonego fortyfikacjami i bastionami, trwała kilkadziesiąt lat. Głównym projektantem był Włoch Bernardo Morando, który wykonał plany miasta idealnego opartego o zasady włoskiego renesansu. Morando osobiście nadzorował prace budowlane, będąc równocześnie burmistrzem Zamościa. Jednym z cenniejszych zabytków starego Zamościa jest kolegiata (dziś katedra), którą uważa się za najlepszy przykład późnorenesansowej architektury sakralnej na ziemiach polskich.
Kościół wybudowano w latach 1586–1597 jako wotum za sukcesy hetmana Zamojskiego w wojnach z Moskwą. Prace wykończeniowe i dekoracyjne trwały jeszcze długo po śmierci architekta (1601) i kanclerza (1605), zapewne aż do konsekracji świątyni w 1637 r. W XVIII w. ściany wnętrza pokryto polichromią, zaś w latach1783-1785 wzniesiono murowany ołtarz architektoniczny, wprowadzając nad nim lukarnę z okulusem. 
W latach 1824–1826, w czasach zaboru rosyjskiego, w celu zatarcia wotywno-­zwycięskiego charakteru, na polecenie księcia Konstantego świątynię przebudowano. Została obniżona, zmieniono m.in. elewację, przez co obecny wygląd zewnętrzny jest bardziej klasycystyczny, zniknęły napisy i herby Zamoyskich, zlikwidowano także niektóre elementy wewnątrz kościoła. W II połowie XIX wieku oraz I połowie wieku XX prowadzono dalsze zmiany i remonty, związane także z licznymi uszkodzeniami. Jej pierwotny kształt przywrócono dopiero w 1998 roku.
W roku 1992, kiedy utworzono diecezję zamojsko-lubaczowską, podniesiono jej rangę do katedry. Podczas VII pielgrzymki do Polski w 1999 wizytę w katedrze złożył papież Jan Paweł II.
Dzięki dofinansowaniu ze środków unijnych, jakie parafia uzyskała w roku 2010 na projekty obejmujące remont katedry oraz dzwonnicy, przywrócono świątyni dawną okazalszą formę z początku XIX w., jaką utraciła później w okresie zaborów.

Co możemy zobaczyć

Katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła w Zamościu złożona jest z bazylikowego trójnawowego, pięcioprzęsłowego korpusu oraz prostokątnego prezbiterium, zakończonego ośmiobokiem wpisanym w półkole. Do naw bocznych korpusu dostawione są rzędy niepołączonych kaplic. Do prezbiterium od północy przylega kaplica zaś od południa kaplica Zamoyskich. Fasada dwukondygnacjowa, w dolnej kondygnacji szeroka, pięcioosiowa, podzielona pilastrami. Kondygnacja górna ozdobiona jest pilastrami jońskimi i ujęta szerokimi półszczytami z narożnymi obeliskami. Fasadę wieńczy szczyt w formie zdwojonych półszczytów z trójkątnym naczółkiem. Nawa główna nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami a ściany rozczłonkowane są pilastrami korynckimi podtrzymującymi wydatny gzyms. Nawa główna otwarta jest półkolistymi arkadami do naw bocznych, a te nakryte są sklepieniami krzyżowymi. Prezbiterium nakrywa kolebka oraz półsferyczno-wieloboczne zamknięcie. Z kolei kaplica Zamoyskich nakryta jest sklepieniem sferycznym.
Wnętrze ma jednolity charakter, ale wyniosłość ścian świadczy o początkach manieryzmu. Trzynawowe wnętrze katedry ze sklepieniami jest dekorowaną sztukaterią, typową dla tzw. renesansu lubelskiego. Na ścianach prezbiterium wiszą obrazy przedstawiające sceny z życia św. Tomasza Apostoła, namalowane ok. 1630 roku przez Jana Kasińskiego. Barokowy ołtarz główny z lat 1783–1785, przy kolumnach którego stoją cztery rzeźby świętych: Jana Chrzciciela, Piotra, Pawła i Jana Ewangelisty, zawiera płótno, z którego spoglądają św. Tomasz i Chrystus Zmartwychwstały. Rokokowe, srebrne tabernakulum to wręcz arcydzieło sztuki sakralnej.
Wewnątrz znajduje się 9 kaplic, po 4 w obu niższych nawach bocznych, oraz jedna przy prezbiterium (po jego prawej stronie). Najciekawszą jest, usytuowana na prawo od prezbiterium, kaplica Zamoyskich z ołtarzem Przemienienia Pańskiego. W jej posadzce umieszczono płytę nagrobną fundatora Zamościa Jana Zamoyskiego, a obok nagrobek z białego karraryjskiego marmuru, poświęcony XIV ordynatowi Tomaszowi Stanisławowi Zamoyskiemu, wykonany w 1891 r. przez Antonio Argentiego. Wiszące na ścianie kaplicy portrety przedstawiają hetmana Jana Zamoyskiego i jego syna Tomasza. Oba są dziełem Wojciecha Gersona. Sklepienie kaplicy zdobią barokowe sztukaterie, wykonane w 1635 r. przez Jana Baptystę Falconiego. Obok wejścia do kaplicy metalowe drzwi w posadzce z napisem: Fundatoribus Grata Memoria (Fundatorom wdzięczna pamięć) prowadzą do krypt ordynackich. Pochowani są w nich wszyscy ordynaci oraz członkowie ich rodzin. Jeszcze do niedawna miejsce to było dostępne do zwiedzania.
W południowej nawie bocznej znajdują się: kaplica Różańcowa (Bractwa Różańcowego) – z kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, ikona zwana jest Matką Bożą Het­mańską i od daw­na oto­czo­na kultem. kaplica Infułacka – z obrazem Św. Mikołaja Biskupa, kaplica Relikwii – z barokowym ołtarzem z XVII wieku, gdzie zgromadzono 35 relikwiarzy w kształcie trumienek (większość rokokowych) oraz obrazem św. Marii Magdaleny, kaplica Św. Trójcy, w której od 1801 roku mieścił się kapitularz i Biblioteka Kapituły Zamojskiej jest niedostępna, mieści się tu biblioteka kościoła.
W północnej nawie bocznej są kolejno: kaplica Akademicka – z obrazem św. Jana Kantego, patrona Akademii Zamojskiej, kaplica Zwiastowania NMP (Bractwa Literackiego) – znajduje się tu kopia słynnego florenckiego obrazu Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, przywieziona z Włoch przez Jana Zamojskiego „Sobiepana”, kaplica Chrystusa Ukrzyżowanego – w niej są rzeźby związane z droga krzyżową Chrystusa, kaplica Matki Bożej Opieki (Łaskawej, Odwachowskiej) – z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, darzonej wielkim kultem przez mieszkańców miasta. Obraz powstał w II połowie XVIII wieku. Jest on dziełem osadzonego na odwachu więźnia. W 1803 roku obraz został przeniesiony z odwachu do neobarokowego ołtarza Kolegiaty Zamojskiej. 9 września 2000 roku został uroczyście ukoronowany przez Prymasa Polski kard. Józefa Glempa.
Na ścianie zakrystii, jaka mieści się w zamurowanej kaplicy po lewej stronie prezbiterium, jest ołtarz z obrazem Jezusa Miłosiernego. Na niektórych z ośmiu wysokich filarów (po 4 po obu stronach głównej nawy) znajdują się epitafia (m.in. Sz. Szymonowica).
W końcu nawy głównej, w trójarkadowej loggii mieści się kamienny chór muzyczny, z 25-głosowymi organami (zbudowane w 1896 roku przez lwowskiego organmistrza Jana Śliwińskiego).
Pierwotna, drewniana dzwonnica, powstała jeszcze za czasów fundatora miasta, spłonęła w 1658 r., odbudowana w 1661 r., rozebrana w XVIII w. Obecna, murowana, barokowa dzwonnica, która jednocześnie jest bramą boczną. Wzniesiona została w latach 1760-1775 według projektu Jerzego de Kawe. Jest czterokondygnacyjna z bramą w przyziemiu i nakryta baniastym neobarokowym hełmem. W sezonie letnim udostępniona jest dla zwiedzających, dzięki czemu stanowi atrakcyjny punkt widokowy na Stare Miasto.