Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i bł. Wincentego Kadłubka w Sandomierzu

Gdzie się znajduje?

Sandomierz jest położony nad Wisłą, na siedmiu wzgórzach, stąd nazywane czasem „małym Rzymem”. Większość zabudowy wraz z historycznym centrum, położona jest na lewym brzegu Wisły, a przemysłowa część leży przy prawym brzegu rzeki. Historycznie położony jest w Małopolsce, główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej.
Dojazd/dojście
Udając się do Sandomierza własnym środkiem transportu GPS zaprowadzi nas tam (raczej) bezbłędnie. A podróżując transportem publicznym. Od Warszawy jedzie pociąg IC do stacji Sandomierz. Położona jest ona po drugiej stronie Wisły i do katedry jest niecałe 3 km (ale jest komunikacja miejska, więc można dojechać. Z innych można znaleźć autobusy – te zatrzymują się bliżej – przy Bramie Opatowskiej. Kościół położony jest na południowym skraju wzgórza staromiejskiego. Od Rynku wiedzie do niego ulica Mariacka.

Historia

Najstarsza, potwierdzona źródłowo w bulli papieża Eugeniusza II z 1148 roku, romańska świątynia fundacji zapewne księcia Bolesława Krzywoustego, sięga początków XII stulecia. Staraniem księcia Kazimierza II Sprawiedliwego w 1191 roku podniesiono kościół do godności kolegiaty, nadając jej równocześnie bogate uposażenie. W latach 1208-1218 często przebywał w Sandomierzu Wincenty Kadłubek, który był wtedy biskupem krakowskim – Sandomierz był jednym z miast, w których prowadził działalność duszpasterską i intelektualną. Jest dziś uznawany za patrona miasta i diecezji sandomierskiej. W 1241 roku świątynia została ograbiona przez Mongołów, a sprofanowana została w jeszcze okrutniejszy sposób w trakcie ich kolejnego najazdu w 1260 roku, kiedy to najeźdźcy dokonali prawdziwej rzezi chroniącej się w jej murach ludności. Fundacja gotyckiego kościoła przez króla Kazimierza Wielkiego uwieńczona została konsekracją przez biskupa krakowskiego Jana Radlicę w 1382 roku. W latach 1470–1476 Jan Długosz był kanonikiem sandomierskim. Według tradycji, to właśnie w Sandomierzu pod jego opieką nauki pobierali synowie króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1476 roku ufundował tzw. Dom Długosza – późnogotycki budynek przeznaczony dla księży mansjonarzy przy katedrze. Obecnie mieści się w nim Muzeum Diecezjalne.
Lata świetności kolegiaty zamknął najazd szwedzki i zniszczenia spowodowane wybuchem opuszczanego przez Szwedów zamku. W ramach odbudowy kościoła w latach 1670-1674 przebudowano fasadę, zgodnie z duchem kontrreformacyjnej epoki przystąpiono do stopniowej barokizacji wyposażenia wnętrza, w znacznej mierze z inicjatywy kanonika księdza Stefana Żuchowskiego. W latach 1737-1741 budowano dzwonnicę, ukończoną ostatecznie w 1761 roku. W latach 1779-1773 powstał zespół rokokowych ołtarzy – dzieło Macieja Polejowskiego, wybitnego przedstawiciela lwowskiego środowiska artystycznego.
Na mocy bulli papieża Piusa VII z 1818 roku podniesiono kolegiatę do godności katedry. Już jako katedra, budowla została odnowiona w 1825 roku i ponownie w latach 1886-1889 z odsłonięciem ceglanego lico ścian i wzniesieniem neogotyckiej sygnaturki, pod nadzorem warszawskiego architekta i konserwatora Konstantego Wojciechowskiego. Pod koniec XIX wieku w Sandomierzu rozwinął się w Sandomierzu rozwinął się kult Matki Bożej Ostrobramskiej. Do katedry sprowadzono obraz Ostrobramskiej Pani i umieszczono w jednej z bocznych kaplic, otoczony jest wotami i dekoracjami. Kaplica ta stała się miejscem szczególnej modlitwy o miłosierdzie, opiekę nad rodzinami i ojczyzną.

Co możemy zobaczyć

Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i bł. Wincentego Kadłubka w Sandomierzu mimo pewnych przekształceń zachowała charakter budowli gotyckiej. Zbudowana została z cegły z wykorzystaniem kamienia do detali architektonicznych. Złożona jest z trójnawowego, halowego korpusu, pięcioprzęsłowego z trójprzęsłowym prezbiterium, zamkniętym trójbocznie. Przy prezbiterium od północy znajdują się dwie zakrystie, kanonicka i wikariacka, od południa kaplica mansjonarska. Fasada frontowa w dolnej kondygnacji poprzedzona jest znacznych rozmiarów przedsionkiem, zwieńczonym trójkątnym frontonem. Do przedsionka prowadzi okazały marmurowy portal wejściowy, nakryty przerwanym przyczółkiem. Górna kondygnacja fasady o podziałach pilastrowych, ujęta spływami i narożnymi wieżyczkami oraz zwieńczona trójkątnym szczytem z posągiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Niżej widnieje kartusz z herbem Kapituły Kolegiaty Sandomierskiej. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są lancetowate, ostrołukowe okna, w prezbiterium dwudzielne. Wieżyczka na sygnaturkę ażurowa, neogotycka.
Nawa główna otwarta do naw bocznych ostrołukowymi arkadami wspartymi na czworobocznych filarach. Arkada tęczy również ostrołukowa. Halowe wnętrze przekryte zostało krzyżowo-żebrowym sklepieniem ze zwornikami o heraldycznej dekoracji, której program miał niewątpliwie odzwierciedlać ideę zjednoczonego Królestwa pod berłem króla Kazimierza Wielkiego, fundatora kościoła. Zastosowano także bogatą dekorację roślinną i zwierzęcą fryzów nasad arkad międzynawowych i kapiteli służek.
W prezbiterium znajduje się późnobarokowy ołtarz główny z czarnego inkrustowanego marmuru, powstały w 1756 roku z fundacji księdza Stanisława Lipskiego. Wykonał go kamieniarz podkrakowski Tomasz Górecki według rysunków Francesco Placidiego. Cztery masywne kolumny wykonano z białego marmuru. Nad ołtarzem przedstawiono Świętą Trójcę. Obraz w ołtarzu główny przedstawia scenę Narodzenia Marii i jest dziełem dziewiętnastowiecznego malarza Józefa Buchbindera (ucznia Jana Matejki). Ściany boczne i sklepienie prezbiterium pokryte są polichromią o cechach bizantyńsko-ruskich, wykonanymi około 1430 r. przez malarzy włodzimiersko-halickich (powstały w kręgu mecenatu dworskiego króla Władysława II Jagiełły), przemalowanymi w latach 1932-34. Są to jedne z największych i najcenniejszych przykładów tego typu dekoracji w Polsce. W strefowym układzie przedstawione są sceny cyklu maryjnego i chrystologicznego oraz postacie proroków, ewangelistów i świętych. Na sklepieniu widnieje Chrystus na majestacie wśród cherubinów i serafinów. Po bokach prezbiterium znajdują się wczesnobarokowe stalle z około 1640 roku.
Katedra posiada bogate wyposażenie wnętrza, przeważnie z XVII i XVIII w. Przy tęczy i filarach ustawione jest osiem rokokowych ołtarzy z alegorycznymi kobiecymi posągami wykonanymi w dynamicznych pozach przez Macieja Polejowskiego jednego z najwybitniejszych przedstawicieli lwowskiej rzeźby rokokowej 2. połowy XVIII wieku. Polejowski wykonał też ozdobne ławki i posągi Dawida i św. Cecylii przy filarach chóru muzycznego. Barokowy chór muzyczny i organy wykonane zostały w latach 1694-1697 przez Andrzeja Nitrowskiego z Gdańska i ukończone przez Mateusza Brandtnera z Torunia. Filary międzynawowe obudowane są z trzech stron barokowymi ramami obrazów z 2. połowy XVII w., na których przedstawieni są apostołowie i papieże. Ściany naw bocznych pokrywa boazeria z konfesjonałami z lat 1712-17 rozdzielającymi 12 ram dla cyklu wielkich obrazów, przedstawiających malarską wizję śmierci męczenników kościoła rzymskiego i sandomierskiego. Wczesnorokokowa ambona pochodzi z drugiej połowy XVIII wieku, w zwieńczeniu figura Chrystusa jako Dobrego Pasterza niosącego baranka na ramionach, w glorii na podniebieniu baldachimu gołębica – symbol Ducha Świętego. W nawie kościoła znajduje się też krucyfiks gotycki z 1. połowy XV w. i obraz epitafijny Stanisława Chroberskiego ze sceną Wskrzeszenia Piotrowina z około 1520 r., wykonany w warsztacie krakowskim. W kaplicy Najświętszego Sakramentu przy prezbiterium znajduje się późnobarokowy ołtarz z rzeźbami Wojciecha Rojowskiego.
Teren wokół obwiedziony ogrodzeniem z około 1828 roku. Przy drodze prowadzącej do Zamku znajduje się statua Wincentego Kadłubka.
Obok katedry, poza ogrodzeniem znajduje się dzwonnica, wzniesiona w latach 1737-1741 według zamówionych w Krakowie projektów. Nieopodal dzwonnicy jest późnogotycki Dom Długosza, w którym obecnie jest Muzeum Diecezjalne z bogatym zestawem eksponatów.