Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i pocysterski zespół klasztorny (OCist) w Krzeszowie

Gdzie się znajduje?

Krzeszów to wieś położona w Kotlinie Krzeszowskiej, w Sudetach Środkowych, nad rzeką Zadrną, u ujście jej lewego dopływu Cedronu na wysokości 450-470 m n.p.m.
Dojazd/dojście
Dotrzeć do Krzeszowa komunikacją publiczną jest bardzo ciężko. Bezpośrednie połączenie autobusowe z Krzeszowem ma jedynie Kamienna Góra, a do niej można dojechać pociągiem z Wrocławia do Szklarskiej Poręby, ale i tak czeka nas jeszcze przesiadka w Sędzisławie na pociąg do Kralovca w Czechach (a tych w ciągu dnia jest tylko 7). Najlepsza opcja to jednak własny samochód lub jakaś forma wycieczki/pielgrzymki zbiorowej.

Historia

Początki osadnictwa w Krzeszowie sięgają 1242 roku, kiedy to przybyli tu benedyktyni z czeskiego Opatova, którym księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, darowała posiadłość leśną Cressebor. Niemożność zorganizowania konwentu doprowadziła do rezygnacji benedyktynów z krzeszowskiej fundacji. Dobra krzeszowskie wykupił w 1292 roku książę świdnicko-jaworski Bolko I i utworzył fundację dla cystersów z Henrykowa. W tym samym roku przybyli tu z Henrykowa pierwsi zakonnicy cysterscy. Fundacja stanowiła element politycznej działalności władcy. Budowa na granicy systemu obronnego z grodami czyniła niezbędnym skolonizowanie i zagospodarowanie leśnych, przygranicznych terenów. To właśnie zadanie powierzono krzeszowskim cystersom.
Nie ma pewności, czy pierwszy klasztor powstał w Krzeszowie, czy w pobliskim Krzeszówku, gdzie obecnie stoi mały zabytkowy kościółek. Klasztor rozwijał się dynamicznie. Za sprawą cystersów powstały wokół niego liczne wsie. W roku 1343 zakupili pobliskie Chełmsko Śląskie, a w 1360 roku otrzymali Lubawkę. Klasztor zdominował lokalny handel, gospodarkę i stał się centrum władzy. Około 1400 roku posiadał 42 wsie i 2 miasta. W 1547 roku otrzymał od papieża Pawła III prawa do używania przez opatów krzeszowskich infuły oraz insygniów biskupich. Podczas najazdu husyckiego w 1426 roku klasztor oraz przyległe budowle zostały zniszczone. Zakonnicy ukryli obraz Matki Bożej Łaskawej pod podłogą zakrystii. Obraz przeleżał tam aż do roku 1622, kiedy to został odnaleziony.
W czasie wojny trzydziestoletniej nastąpiła ponowna dewastacja klasztoru. W 1623 roku Szwedzi podpalili klasztor, zniszczeniu uległa biblioteka z cennymi manuskryptami. Historia „złotego wieku” zakonu rozpoczyna się w 1660 roku wraz z nastaniem panowania opata Bernardusa Rosa. Dokonuje on renowacji klasztoru oraz kościoła. Buduje kościół św. Józefa, wznosi 33 stacje Kalwarii, kaplicę w Betlejem i wiele innych. W 1686 roku wznosi kaplicę św. Anny na wzgórzu blisko Krzeszowa. Opat był wielkim mecenasem kultury i sztuki. Historia wskazuje, że za jego panowania opactwo krzeszowskie stało się centrum prac budowniczych, artystów i malarzy. Jego następca godnie kontynuował prace poprzednika, zastępując drewniane kaplice Wielkiej Krzeszowskiej Drogi Krzyżowej murowanymi.
Obecny kościół powstał za czasów opata Innocentego Fritscha w 1728 roku. Najpierw rozebrano stary kościół i rozpoczęto budowę nowego, barokowego kościoła św. Marii. Budowla kościoła Wniebowzięcia trwała 7 lat. Architektem był Antoni Jentsch z Jeleniej Góry. Równocześnie powstało też mauzoleum oraz klasztor. Zbudowany został również Dom Opata. Z założenia miała to być budowla olśniewająca i w pełni się to udało. Obszary, którymi zarządzali cystersi, stały się wzorem gospodarowania, a oni sami potęgą gospodarczą. Potęga zakonu pozwoliła skupić w jednym miejscu i czasie najwybitniejszych europejskich architektów, budowniczych, kamieniarzy, rzeźbiarzy i malarzy. Stworzyli oni dzieło unikalne, o niepowtarzalnym artystycznym i duchowym charakterze.
Aneksja Śląska przez Prusy w 1740 roku przyczyniła się do załamania organizacji i gospodarki opactwa. Również epidemia tyfusu z 1758 roku spowodowała duże straty, paraliżując dalszą działalność budowlaną i artystyczną. Na mocy edyktu króla pruskiego konwent z 46 zakonnikami rozwiązano w 1810 roku. Kościół klasztorny przemianowano na parafialny, a klasztor wykorzystano częściowo na potrzeby szkoły świeckiej. W 1919 roku do Krzeszowa przybyli benedyktyni z Emaus pod Pragą. W 1924 roku konwent został podniesiony do rangi opactwa. W 1940 roku klasztor zarekwirowali hitlerowcy. Utworzono w nim obóz dla przesiedlonych, a następnie umieszczono Żydów przed wysyłką do obozów koncentracyjnych. Po wojnie klasztor został przekazany polskim benedyktynkom przybyłym ze Lwowa. W 1992 klasztor krzeszowski znalazł się w granicach nowo powstałej diecezji legnickiej. W 1997 roku papież Jan Paweł II koronował obraz Matki Bożej Łaskawej podczas mszy w Legnicy. W 1998 roku papież podniósł świątynię w Krzeszowie do godności bazyliki mniejszej i stał się głównym sanktuarium maryjnym. Obecnie klasztor należy do Polskiej Kongregacji ss. Benedyktynek pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Co możemy zobaczyć

Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stoi na planie krzyża, z głównym ołtarzem ku wschodowi. Do południowego ramienia transeptu przylega bezpośrednio skrzydło klasztoru, jedyne zachowane z trzech tworzących kiedyś dwa wirydarze. Wchodząc na dziedziniec kościelny przez bramę pochodzącą z XVII wieku, zauważa się olbrzymi masyw piaskowcowy dwuwieżowej fasady kościoła. Wieże liczą 71 m wysokości. Hełm każdej z nich wieńczy figura anioła z pozłacanej miedzi. Między wieżami rzeźbiarska grupa Trójcy Świętej, którą adorują aniołowie. Poniżej widać postać Marii Niepokalanej i sceny Zwiastowania i Nawiedzenia. Jeszcze niżej umieszczono 6 geniuszów, symbolizujących cechy Mesjasza, które są rozwinięte we freskach we wnętrzu kościoła. Po obu stronach środkowego portalu stoją po trzy kamienne posągi świętych prawodawców i założycieli. Po lewej Mojżesz, św. Benedykt i jego siostra, św. Scholastyka z gołąbką na dłoni – założycielka żeńskiej gałęzi benedyktyńskiej. Po prawej stronie św. Grzegorz, św. Bernard i jego siostra, św. Ludgarda. Rzeźby z fasady zaprojektował i częściowo wykonał Ferdynand Brokof. Po śmierci mistrza prace kontynuował Maciej Braun.
W głównym ołtarzu powyżej tabernakulum na tle draperii słynący łaskami obraz Matki Bożej Krzeszowskiej z 1318 roku. Autor dzieła nie jest znany. Obraz o wymiarach 60 × 37,5 cm, malowany na desce, posiada cechy sztuki włosko-bizantyjskiej. Jest on ściśle powiązany z początkami krzeszowskiej fundacji. Tradycja mówi, że ikona pochodzi z Rimini. Na początku XV wieku obraz zaginęł, ale odnalazł się w 1622 r., aby w XVIII wieku otrzymać swoje miejsce w ołtarzu głównym. „Nostra Taumaturga” (Nasza Cudotwórczyni) to najstarszy wizerunek maryjny w Polsce. Przedstawia Maryję w typie hodigitria (wskazująca drogę), która trzyma Emanuela na prawym ramieniu, drugą ręką czyniąc gest wskazujący na syna, jednocześnie tą dłoń trzyma na swoim sercu – źródle łask.
Pośrodku nastawy wielkoołtarzowej widnieje duży obraz z 1731 roku, namalowany na płótnie przez Piotra Brandla, przedstawiający scenę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny; w górnej partii widać Trójcę Świętą. Wielki ołtarz jest dziełem mistrza Antoniego Dorazila z Czech. Bogatą dekorację rzeźbiarską nastawy ołtarzowej tworzą przedstawiciele wszystkich 9 chórów anielskich. Pod koroną wieńczącą anioł z krzyżem symbolizuje cnotę wiary. Po obydwu stronach ołtarza zostały umieszczone alegorie nadziei i miłości.
Wszystkie malowidła ścienne kościoła opackiego wykonał wybitny malarz śląski Wilhelm Neunhertz (wnuk Michała Willmanna) w latach 1733–1735. Podniósł i poszerzył przestrzenie świątyni śmiałymi architektonicznymi motywami i głębokimi perspektywami. Zauważamy to szczególnie w iluzjonistycznej kopule. Freski w kościele w swoim programie koncentrują się wokół osoby Emanuela i jego matki. Każde przęsło posiada potrójną scenę, z wątkiem biblijnym środkowe, oraz z wątkami historycznymi i legendarnymi zakonu cysterskiego boczne. Przęsło nad prezbiterium w bocznych scenach przedstawia księcia Bolka I i św. Jadwigę otoczonych Piastami. Przęsło przy chórze muzycznym przedstawia zapowiedź narodzin Zbawiciela. Najlepszym osiągnięciem Neunhertza jest malowidło pozornej kopuły na skrzyżowaniu nawy z transeptem. Sklepienie prawego ramienia transeptu zawiera malarski opis męczeństwa krzeszowskich cystersów podczas napadów husytów. Fresk w lewym ramieniu transeptu ukazuje Marię jako patronkę uczonych. Sklepienie przedsionka kościoła pokryte jest wyobrażeniami Dobrego Pasterza i Dobrej Modlitwy.
Wnętrze kościoła zostało wyposażone w znaczną ilość kaplic z ołtarzami, obrazami olejnymi na płótnie, figurami świętych i freskami. W prawym ramieniu transeptu znajduje się kaplica św. Krzyża z ołtarzem, gdzie w oszklonej oprawie znajduje się cudowny krzyż. Po obu stronach krzyża stoją rzeźbione postacie św. Dyzmy i św. Longina.
Stalle są dziełem Dorazila z lat 1730–1735 zrealizowanym przy współpracy innych rzeźbiarzy, według projektu Brokofa. Wykonane z drzewa dębowego liczą 50 miejsc ułożonych dwurzędowo w cztery segmenty. Tej ilości miejsc ściśle odpowiada liczba figur umieszczonych na szczytach zaplecków. Cztery grupy świętych po 12 figur w każdej reprezentują patriarchów i proroków, apostołów i męczenników. Postać stojąca z insygniami Męki Pańskiej przedstawia św. Bernarda, a po stronie przeciwnej św. Jadwigę Śląską, prababkę fundatora Bolka I. Orły u stóp obu postaci wskazują na piastowską fundację w Krzeszowie.
Wysokiej rangi organy są jedynymi tego typu na Śląsku. Wykonał je Michał Engler z Wrocławia w latach 1733–1736. Liczą 2600 piszczałek, 52 głosy i 3 manuale. Dekoracja rzeźbiarska prospektu organowego jest dziełem szkoły Drozila. Wśród wielu aniołów z instrumentami muzycznymi, rzeźbionych w drzewie lipowym, centrum stanowi adoracja Dzieciątka Jezus przez Najświętszą Marię i św. Józefa, umieszczona w górnej części prospektu.

Niemal równocześnie z budową kościoła opackiego przystąpiono do wznoszenia od jego wschodniej strony Mauzoleum Piastów. Decyzję tę podjął opat Innocenty, pragnąć w ten sposób uczcić pamięć piastowskich fundatorów opactwa. Część zachodnią mauzoleum zajmują sarkofagi, w części wschodniej usytuowano trzy ołtarze oddzielone od siebie dwoma zejściami do kaplicy św. Marii Magdaleny. Doczesne szczątki fundatorów Bolka I, jego syna księcia Bernarda i wnuka Bolka II zostały przeniesione z krypty grobowej do nowobudowanego mauzoleum 30 maja 1738 roku. Na posadzce ustawiono sarkofagi Bolka I i Bolka II. Część wierzchnia każdego z nich pochodzi z oryginalnych nagrobków gotyckich. Są to najpiękniejsze pomniki polskości Ziem Śląskich i ich piastowskich władców. Mauzoleum jest dziełem wybitnych artystów pracujących dla opactwa. Freski wykonał Jerzy Wilhelm Neunhertz, a płótna w retabulach ołtarzy wyszły spod pędzla Feliksa Antoniego Schefflera. Kunsztowną dekorację stiukową wykonał włoski marmoryzator Ignacy Albert Provisore.

Kościół św. Józefa powstał najwcześniej w zespole barokowej architektury Krzeszowa. Pełnił funkcje zarówno parafialne jak i brackie powstałej kongregacji pod wezwaniem św. Józefa.
Kult świętego intensywnie krzewił na Dolnym Śląsku opat Bernard Rosa, któremu bardzo zależało na tym, aby wznieść jakiś pomnik jego osobistej pobożności świętojózefowej. Budowę kościoła pomocniczego św. Józefa rozpoczął w 1690 roku Marcin Urban z Lubawki, ale w wyniku katastrofy budowlanej w 1693 roku dalszą budowę ukończył w 1696 roku Michael Klein z Nysy. Budowla powstała na miejscu dotychczasowego kościoła św. Andrzeja z XIV wieku. Jest kościołem jednonawowym o układzie emporowo-halowym z półkolistą apsydą i aneksami bocznymi. Fasada ozdobiona jest szczytem ze spływami bocznymi oraz umieszczonymi w niszach figurami Świętej Rodziny. W kaplicach obiegających nawę umieszczone zostały sceny smutków i radości św. Józefa, utrzymane w klimacie rodzajowego malarstwa niderlandzkiego. Kościół był pierwotnie planowany jako dwuwieżowy, jednakże po katastrofie ukończony jako bezwieżowy. Największą wartość mają freski w jego wnętrzu, które są dziełem Michaela Leopolda Willmanna i jego warsztatu przedstawiające sceny z życia patrona kościoła oraz prospekt organowy z 1695 roku.
Ściany prezbiterium i kaplic pozostawiono malarstwu, dlatego też nie ma w tym obiekcie okien. Ściany pokrywa wielki cykl malowideł, jedyny tego rodzaju w XVII wieku przykład malarstwa na Śląsku. Jest to największy cykl malarstwa Willmanna (przy współpracy Krzysztofa Liszki i syna Michała) pochodzący z końcowej fazy jego twórczości. Zespół ponad pięćdziesięciu fresków, malowanych w latach 1692–1698, zachwyca rozmachem i kunsztem artystycznych wizji oraz bogactwem treści teologiczno-biblijnych powiązanych tematycznie, lecz odrębnych kompozycji. Na ścianie północnej znalazły się radości, m.in. Zaślubiny z Marią, Zwiastowanie Józefowi, Pokłon pasterzy i Apoteoza św. Józefa. Wśród smutków można odnaleźć m.in. Wątpliwości św. Józefa co do macierzyństwa Marii, Ucieczkę do Egiptu i kończącą cykl scenę Śmierci św. Józefa. W przedstawieniu Poszukiwania noclegu, w postaci karczmarza Willmann przedstawił swój autoportret.
Powierzchnię sklepienia prezbiterium wypełnia duża kompozycja Gloria caelestis z grupą Świętej Trójcy, z siedmioma archaniołami, chórem i orkiestrą anielską, oraz z uskrzydlonymi personifikacjami czterech stron świata. Natomiast na ścianach prezbiterium przedstawiono panoramicznie wielką scenę Pokłon Trzech Króli. Centralne miejsce zajmuje Święta Rodzina, do której z obu stron zbliżają się władcy ze swoimi orszakami. Składają się nań różne postaci oraz zwierzęta, które Willmann często „przemycał” do rozmaitych scen. Mamy tu jednak jeszcze jedną postać w polu zarezerwowanym dla Świętej Rodziny, stojącą przy samym dzieciątku. To opat Rosa, ukazany jako współuczestnik Chwały Syna Bożego.
Ze względu na czołową rolę malarstwa ściennego wyposażenie wnętrza ograniczono do niezbędnych elementów. Wyposażenie rzeźbiarskie wykonał m.in. Jerzy Schrötter. W kościele znajdują się organy z 1698 roku. Sceny z życia św. Józefa zdobią również przepięknie rzeźbioną ambonę pochodzącą z 1707 roku, prawdopodobnie dzieło Schröttera. 

Pałac Opata został zbudowany w latach trzydziestych XVIII wieku, po zachodniej stronie kościoła św. Józefa. Obecnie jest to dom gościnny. W jego wnętrzu jest dwanaście obszernych izb, oraz dawna kuchnia sklepiona żebrowo z zachowanym kominkiem.

Kalwaria Krzeszowska składa się z kapliczek rozmieszczonych na płaskim terenie, wśród lasów i pól na przyklasztornym cmentarzu. Cała Droga Krzyżowa ma ponad 5 km długości. Pierwsze kaplice były zbudowane z drewna, w latach 1703–1712 na ich miejscu ustawiono murowane i wytyczono obecny przebieg Drogi Krzyżowej z kościoła do Betlejem (przepięknego letniego pawilonu na wodzie wybudowanego przez opata Rosę) i z powrotem. Olejne malowidła w Betlejem na wewnętrznych ścianach przedstawiają sceny starotestamentowe związane z tematyką wodną. Do Betlejem przybywano by odprawiać nabożeństwa, ale również po to, by kontemplować piękno przyrody. Domek ten stanowi V Stację Krzeszowskiej Drogi Krzyżowej. Nieopodal znajduje się również VI Stacja. Dla Kalwarii opracowano modlitewnik pasyjny, w którym znalazły się pieśni Angelusa Silesiusa, znanego poety i mistyka śląskiego.