Kościół ponorbertański św. Małgorzaty i św. Augustyna w Witowie

Gdzie się znajduje?

Witów to wieś położona w województwie łódzkim, na trasie z Piotrkowa Trybunalskiego do Sulejowa. Od końcu XVI wieku była to wieś duchowna – własność klasztoru norbertanów w Witowie.
Dojazd/dojście
Aby dostać się do Witowa, najlepiej udać się na Piotrków Trybunalski – w pobliżu jest autostrada A1, stamtąd trasą na Sulejów. Do Piotrkowa można też dojechać pociągiem. Autobus jadący z dworca autobusowego do Opoczna staje w Witowie-Kolonii w pobliżu kościoła (kursuje tak co godzinę, czasem co dwie), dalej jedzie do Sulejowa.  

Historia

W końcu XIII wieku, w czasie wielkiej ekspansji zakonu, na całą Europę również w Polsce powstało kilka norbertańskich klasztorów, wśród nich klasztor w Witowie. Na miejsce usytuowania witowskiego klasztoru wybrano niewielkie wzniesienie, wśród bagnistych terenów nad rzeką Koprzywnicą (obecnie – Strawa), dopływem Luciąży, która z kolei wpada do Pilicy blisko Sulejowa. Przed przybyciem Norbertanów istniał już tutaj kościół parafialny św. Marcina. Natomiast klasztor pod wezwaniem św. Małgorzaty został wybudowany w roku 1179 przez Vitusa z Chotla herbu Janina, biskupa Płockiego. Biskup Wit w czasie swoich studiów w Paryżu zapoznał się ze św. Norbertem, wracając do Polski zabrał ze sobą trzech zakonników którzy mieli żyć w ufundowanym przez Wita klasztorze. Długosz przekazał bardzo pozytywny obraz biskupa Wita jako człowieka wszechstronnie wykształconego, skromnego i pobożnego. Biskupowi Witowi Długosz przypisuje także ufundowanie klasztorów w Busku i Płocku. Wiadomo, że bp Wit należał do grupy duchownych związanych z księciem Kazimierzem Sprawiedliwym. Pierwotnie opactwo miało charakter podwójny, obejmując oddzielone od siebie klasztor męski i żeński. Był to zwyczaj rozpowszechniony w średniowieczu ze względu na zagrażające w tamtych czasach niebezpieczeństwa. Reguła zakonna św. Norberta spisana w Premontre pod Laon w 1118 roku m.in. zalecała aby: „dla wygody duchowej w administrowaniu Świętymi Sakramentami i w innych potrzebach duchownych i świeckich… spólne były dla obu stanów fundacje”. Prawdopodobnie pierwsi zakonnicy pochodzili z Europy zachodniej. Oni też sprowadzali osadników z Francji, Flandrii i Anglii. Obco brzmiące nazwiska wielu dzisiejszych mieszkańców parafii witowskiej czy milejowskiej to być może ślad przeprowadzonego wtedy osadnictwa.
Sam klasztor jak i jego dobra, znajdowały się w bliskiej odległości od siedziby cystersów w Sulejowie. Z zachowanych dokumentów wynika, że klasztor w Witowie do końca XV wieku dysponował niewielkim majątkiem w postaci kilku osad. Ważnym aspektem działalności norbertanów w Witowie była obsługa okolicznych parafii. Już w XIII wieku norbertanie witowscy otrzymali prawo patronatu nad kościołami parafialnymi w Milejowie i Ręcznie. Zwykle po dwóch zakonników opiekowało się dana parafią.
Pomyślny rozwój opactwa przerwał najazd Tatarów, którzy w 1240 roku zniszczyli klasztor i wymordowali jego mieszkańców. Pod datą 26 stycznia obchodzono później kult świętych Norbertanek witowskich, które wierne swoim ślubom czystości osiągnęły palmę męczeństwa i spoczęły w podziemiach świątyni. Trzy ocalałe zakonnice schronić się miały w lesie, w dole, nazywanym od tego czasu przez ludność „dołem panieńskim”. Według Kraszewskiego, przejeżdżający przez bory wojewoda sandomierski Dzierżko, brat biskupa Wita, miał zabrać zagubione w puszczy zakonnice do Buska, gdzie norbertanie ustąpili miejsca zakonnicom, sami się przenosząc do spustoszonego Witowa. Jest pewne, że od roku 1241 w Witowie pozostali tylko zakonnicy, którzy odbudowali klasztor.
Nie wiadomo jakie były skutki drugiego najazdu tatarskiego, który trwał od 1259 roku do 1261 dla mieszkańców witowskiego klasztoru. W 1265 roku pożar zniszczył klasztorne archiwum. Opat Szymon wyjednał wtedy u księcia Leszka Czarnego powtórne zatwierdzenie dawnych przywilejów klasztornych. Dokument Leszka Czarnego z 1265 roku potwierdza immunitet dla klasztoru w Witowie. Dokument potwierdza immunitet ekonomiczny: zwolnienie mieszkańców posiadłości klasztornych od danin i posług, od ciężarów wojskowych/ obowiązku budowania grodów i brania udziału w wyprawach wojennych – wyjątkiem jest tu tylko obowiązek brania udziału w wojnie obronnej.
Norbertanie cieszyli się także sympatią kolejnych polskich władców i książąt, od których otrzymywali różnorakie przywileje. W 1470 r. założenie otoczono murem obronnym z basztami. Jedna z nic, pełniąca też funkcję bramy zachowała się do dziś. W XVII w. zaczęła pełnić rolę dzwonnicy, część otworów została zamurowana i dopiero po II wojnie światowej przywrócono przejazd. W r. 1738 r. rozpoczęła się budowa obecnego kościoła. Zlecił ją ówczesny przeor, o. Pieniążek. Budowa zakończyła się dopiero w 1784 r., w tym samym roku nastąpiła konsekracja świątyni. Prace nad wystrojem wnętrz trwały aż do pocz. XIX w. Autorem sztukaterii był Franciszek Urbański. Klasztor został wzniesiony ok. połowy XVIII w. Przylegał od północy do kościoła i składał się z czterech skrzydeł okalających wirydarz. Miały one wysokość jednego piętra, tylko południowe, bezpośrednio sąsiadujące z kościołem było parterowe. Na 2 poł. XVIII w. datuje się powstanie kuchni klasztornej i spichlerza. Po kasacie zakonu obiekty klasztorne przeszły pod zarząd duchowieństwa diecezjalnego. Kościół zaczął niszczeć, dlatego też od 1843 r. rozpoczęto działania remontowe. Prowadzone były aż do pocz. XX w. Autorem projektu przebudowy był Feliks Nowicki. W ich trakcie mi. podwyższono wieże kościelne, zburzono trzy skrzydła klasztoru, oraz usunięto część elementów dekoracyjnych z elewacji. O jedną kondygnację podwyższono także gotycką wieżę. Zachowana do dziś partia klasztoru, będąca obecnie plebanią, nosiła nazwę „pałacu opata” i stanowiła część skrzydła północnego. Część budynków gospodarczych wydzierżawiono, dawna kuchnia oraz spichlerz zmieniły swą funkcje na mieszkanie, w latach 20. XX w. mieściła się w nich szkoła Od czasu opuszczenia przez Norbertanów Witowa, świątynia pełni funkcję parafialną. W budynku kuchni klasztornej oraz spichlerza znajdują się mieszkania.

Co możemy zobaczyć

Kościół św. Małgorzaty i św. Augustyna w Witowie jest trójnawową bazyliką. Od zachodu znajduje się kruchta, którą flankują dwie wieże zrealizowane na planie kwadratów. Nad kruchtą umiejscowiono chór muzyczny z prospektem organowym. Prostokątne nawy mają długość trzech przęseł. Prezbiterium zostało zamknięte prostą ścianą o zaokrąglonych narożnikach. Ma ono szerokość równą szerokości nawy głównej. Od północy sąsiaduje z nim zakrystia oraz niewielka klatka schodowa ze schodami prowadzącymi na lożę opacką. Od południa przylega kaplica Pana Jezusa oraz skarbczyk. Kościół jest częściowo podpiwniczony – pod posadzkami znajdują się krypty. Kościół przekrywa drewniana więźba dachowa, większość sklepień, jako zastosowano w kościele i klasztorze, ma formę kolebek.
Zachodnia fasada kościoła jest trójosiowa, symetryczna, część centralną, cofniętą, flankują dwie wieże. Znajduje się w niej główne wejście do kościoła, a otwór drzwiowy okala profilowana opaska ze zwornikiem. Powyżej, na dwóch kolejnych kondygnacjach umieszczono okna a całość wieńczy spoczywający na wydatnym gzymsie owalny fronton oraz barokowy szczyt. Obie wieże posiadają na trzech wyższych kondygnacjach otwory okienne, niżej umieszczono nisze. Wieże przekrywają gruszkowate hełmy. Podziały pionowe elewacji podkreślają pilastry wsparte na cokołach oraz gzymsach poszczególnych kondygnacji.
Nawy boczne otwierają się do głównej łukami arkadowymi a ich poszczególne partie (w formie kaplic) również między sobą połączone są arkadami. Loża opacka połączona jest z prezbiterium otworami okiennymi. Chór muzyczny wsparty został na parze filarów i parze półfilarów. Autorem licznych rokokowych sztukaterii, które zdobią poszczególne elementy architektoniczne (np. głowice pilastrów, archiwolty, fryzy) był Franciszek Urbański.

Budynek obecnej plebani to zachowany fragment dawnego klasztoru. Składa się z dwóch prostokątnych partii połączonych węższymi bokami. Obie mają wysokość dwóch kondygnacji. Od południa znajduje się płytki ryzalit (na wysokości łączenia brył). Plebania jest podpiwniczona, ma dwutraktowy podział wnętrz. W kilku pomieszczeniach zachowały się dekoracje sztukatorskie. Wnętrza mieszczą dwie klatki ze schodami o konstrukcji policzkowej.
Kuchnia klasztorna nie posiada piwnic, jest jednokondygnacyjna z nieużytkowym poddaszem, dwutraktowa- w centralnej części znajduje się sień prowadząca do pomieszczeń położonych po północnej i południowej stronie budynku. Spichlerz zbudowano na planie litery L, posiada jednotraktowy układ pomieszczeń. Jest parterowy, posiada nieużytkowe poddasze, część południowa została podpiwniczona. We wnętrzach kuchni klasztornej oraz spichlerza nie zachowały się żadne elementy stylowe.
Gotycka baszta obecnie pełni funkcję dzwonnicy, ma wysokość trzech kondygnacji, zrealizowana jest na planie prostokąta. Czteropołaciowy dach wieży wieńczy kopuła. Otwór bramowy zamknięty jest łukiem ostrym. W elewacji południowej widoczne są nad nim trzy wąskie okienka strzelnicze. W elewacjach wschodniej i zachodniej dolne partie ścian ujęto szkarpami. W elewacji wschodniej znajduje się wejście na klatkę schodową wieży, w postaci prostokątnego otworu zaakcentowanego piaskowcowymi ościeżami.