Gdzie się znajduje?
Wąchock leży w odległości 5 km na północny zachód od Starachowic, w pobliżu rzeki Kamiennej. Wąchock znany jest w Polsce z dowcipów o jego mieszkańcach i sołtysie. Choć, po prawdzie, sołtysa tu nie ma – miasteczkiem rządzi burmistrz. Wąchock jest dawną wsią cysterską. Od XIII w. był miastem na prawie polskim, otrzymał prawa miejskie średzkie w 1454 r. od króla Kazimierza Jagiellończyka. Stanowił ośrodek działalności górniczej, eksploatacji minerałów, piaskowca i rudy żelaznej, która to działalność była prowadzona z różnym natężeniem do XIX w.
Aby zwiedzić klasztor, należy zgłosić się do Furty Klasztornej, skąd mnich przewodnik oprowadzi chętnych zarówno po klasztorze, jak również po świątyni.
Historia
W 1179 roku biskup krakowski Gedko (Gedeon) ufundował tu opactwo dla konwentu cystersów sprowadzonych z Burgundii, przy którym powstała osada przemysłowa. Klasztor powstał w początkach rządów Kazimierza II Sprawiedliwego. Mnisi założyli przy nim własne huty, kuźnice, a także winnice. Opactwo wąchockie otrzymało przywilej na poszukiwanie kruszców w księstwie krakowskim i sandomierskim, co dało początek staropolskiemu zagłębiu hutniczemu. Cystersi wąchoccy byli m.in. prekursorami uprawy trójpolowej, przyczynili się także do rozwoju górnictwa i hutnictwa w dolinie Kamiennej.
W 1218 roku papież Honoriusz III wydał bullę protekcyjną dla opactwa. Prawdopodobnie w 2 ćwierci XIII wieku kościół był już ukończony, a do końca XIII wieku wzniesiono budynek klauzury. Późnoromańskie budynki opactwa są wyjątkowo cennym zabytkiem. Tworzy je obszerny zespół zabudowań z ciosów piaskowca, na przemian żółtego i czerwonego. Kościół o cechach architektury włoskiej jest najstarszą sygnowaną budowlą w Polsce – podpis Simona (pochodzącego z Włoch) umieszczony jest na fasadzie. Trzynawowa bazylika filarowa o trzyprzęsłowym korpusie, z transeptem i jednoprzęsłowym, prostokątnym prezbiterium oraz parą bliźniaczych kaplic otwartych do transeptu posiada sklepienia krzyżowożebrowe na ostrołukowych gurtach, wspartych na filarach przyściennych i półkolumnach nadwieszonych. Głowice mają dekorację liściastą.
Klasztor dwukrotnie niszczyły najazdy tatarskie. Wieki XVII i XVIII przyniosły dla klasztoru dwa niekorzystne zjawiska. Pierwszym był najazd szwedzki, a następnie najazd wojsk Rakoczego, które w 1656 roku złupiły i spaliły klasztor. Dewastacji uległo klasztorne archiwum i część zabytków. Klasztor w pełni odbudowano dopiero w 1696 roku. Dzięki sile woli i wytężonej pracy zakonnicy powoli przywracali go do dawnej świetności.
Kasata klasztoru w 1819 r. spowodowała, że duszpasterstwo objęli księża diecezjalni. Na przestrzeni ponad stu lat, budynki klasztorne zajmowane były m.in.: przez szkołę, urzędy, warsztaty wytwórcze, lazaret, magazyny, ale pozbawione należytej opieki stopniowo popadały w ruinę. Od ostatecznej likwidacji uchroniły je jedynie wysokie koszty rozbiórki. W 1887 r. zrujnowane założenie przejęła kuria diecezjalna i zainicjowała prace nad przywróceniem opactwu dawnej świetności. Przeprowadzone jeszcze w XIX w. zabiegi konserwatorskie doprowadziły do usunięcia wielu barokowych uzupełnień i wyeksponowania reliktów romańskich.
Podczas II wojny światowej obiekty znacznie ucierpiały. Po II wojnie światowej, w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, odbudowywano kompleks z funduszy kościelnych i państwowych. Cystersi powrócili do Wąchocka w 1951 roku, byli to mnisi z Mogiły. Utworzono wówczas przeorat konwentualny, który w 1964 roku podniesiono do rangi opactwa.
W świątyni znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Miłosierdzia, czczonej przez wiernych od co najmniej 300 lat.
W pomieszczeniach klasztoru mieści się Muzeum Ojców Cystersów prezentujące zachowane elementy romańskie i ceramikę z klasztornej manufaktury oraz Muzeum Powstań Narodowowyzwoleńczych utworzone w 1991 roku ze zbiorów księdza Walentego Ślusarczyka, proboszcza z Nowej Słupi. Wystawa muzealna jest świadectwem zrywów niepodległościowych narodu polskiego, od czasów przedrozbiorowych aż do II wojny światowej. Drugą częścią muzeum jest mur klasztorny przed kościołem, na którym umieszczono tablice upamiętniające działalność partyzancką Armii Krajowej. W wyniku zrywu narodowego zginął Jan Piwnik „Ponury”, którego prochy pochowane zostały w tutejszym klasztorze.
Rozporządzeniem Prezydenta RP z 15 III 2017 r. opactwo cystersów w Wąchocku wpisano na listę Pomników Historii.
Co możemy zobaczyć
Kościół Najświętszej Marii Panny i św. Floriana w Wąchocku jest czteroprzęsłową bazyliką z wyrazistym transeptem i prosto zakończonym prezbiterium. Po obu stronach prezbiterium znajdują się dwie bliźniacze kaplice otwarte na transept. Elewacje kościoła zdobią warstwy ułożonych na przemian żółtych i brunatno-czerwonych ciosów piaskowca, opięte przyporami. Wschodnia ściana prezbiterium ozdobiona jest romańską rozetą. Fasadę poprzedza dobudowana w XIX wieku prostokątna kruchta, ponad nią – rozeta, powyżej – zwieńczenie w formie trójkątnego szczytu. Prezbiterium, nawę główną i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe z barokową sygnaturką nad skrzyżowaniem. Wnętrza kościoła, za wyjątkiem skrzyżowania, nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Arkady międzynawowe zamknięte są półkoliście, zaś arkady łączące transept z nawami bocznymi i kaplicami otwarte są łukami zaostrzonymi. Sklepienie nawy głównej spoczywa na ośmiu czterokątnych filarach. Wiele elementów architektonicznych pokrywa płaskorzeźbiona dekoracja zawierająca przede wszystkim ornamenty roślinne. Jednoprzęsłowe, prosto zamknięte prezbiterium oświetla duże okrągłe okno w górnej części ściany wschodniej oraz dwa podłużne, umieszczone niżej. Między tymi oknami stoi neoromański ołtarz główny, wzniesiony w 1894 roku, z obrazem Matki Bożej Miłosierdzia pochodzący z pierwszej połowy XVIII wieku. Podstawa ołtarza ozdobiona jest postaciami świętych: Franciszka Ksawerego, Jakuba, Scholastyki, Matki Bożej Niepokalanej, Józefa i Kazimierza. Ściany prezbiterium zdobią XVIII-wieczne freski przedstawiające sceny: Zaśnięcia Maryi – na ścianie południowej oraz Wniebowzięcia NMP – na ścianie północnej.
Obok prezbiterium z lewej strony znajduje się kaplica Miłosierdzia Bożego, natomiast z prawej – kaplica św. Anny z rokokowym ołtarzem. W tej kaplicy znajduje się ośmioboczna chrzcielnica z XVI wieku. W północnym krańcu lewego ramienia transeptu usytuowana jest kaplica Ukrzyżowania. Przy północnej nawie bocznej w XVII wieku wzniesiono kaplicę błogosławionego Wincentego Kadłubka, , w ołtarzu znajduje się obraz przedstawiający Wincentego Kadłubka autora Kroniki Polskiej i biskupa krakowskiego oraz relikwie błogosławionego, który jako o. cysters dokonał żywota w pobliskim Jędrzejowie.
Przy filarach oddzielających nawę główną od bocznych, ustawione są ołtarze: św. Michała, św. Barbary, św. Eustachego, św. Sebastiana, św. Mikołaja, i św. Piotra. Z lewej strony ołtarza głównego usytuowany jest ołtarz św. Bernarda, natomiast z prawej – św. Józefa.
Z lewej strony nawy głównej umieszczono barokową ambonę, zwieńczoną daszkiem akustycznym z figurą Chrystusa Dobrego Pasterza.
W kościele na uwagę zasługują zachowane fragmenty średniowiecznego portalu głównego, a także XVI-wieczne kute drzwi, prowadzące z kruchty do nawy głównej.
Nad głównym wejściem do kościoła umieszczony jest barokowy chór muzyczny z XVII-wiecznym prospektem organowym. Organy wraz z bogatą dekoracją snycerską wykonane zostały przez warsztaty klasztorne, pochodzą z drugiej połowy XVII wieku i oceniane jako jedne z najcenniejszych w Polsce. By podnieść walory brzmieniowe instrumentu do odlewania piszczałek użyto czystej cyny. Organy posiadają 15 głosów w 2 klawiaturach manualnych oraz 7 głosów w pedale. Pozytyw instrumentu zdobi figura Matki Boskiej Apokaliptycznej i wirująca w czasie gry gwiazda. W południowym ramieniu transeptu znajduje się empora z małymi organami.
W południowej ścianie transeptu znajduje się portal prowadzący do zakrystii. Zakrystia posiada wyposażenie pochodzące z XVII wieku. Z zakrystii jest wejście do maleńkiego pomieszczenia sklepionego kolebką, oświetlonego przez jedno małe, zakratowane, romańskie okienko. W dawnych czasach mieściło się tutaj tzw. armarium, w którym zakonnicy przechowywali podręczny księgozbiór.
Klasztor zbudowany jest z kamienia ciosowego, jest budowlą dwu- i trzykondygnacyjną. Zabudowania klasztorne tworzą jeden większy czworobok przylegający do kościoła od południa i drugi mniejszy przylegający do południowo-wschodniego narożnika klasztoru to czworoboczny dom opata z wirydarzem. Klasztor nakryty jest dziewięciopolowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na 4 kolumnach i wspornikach przyściennych. Elewacja klasztoru podzielona jest głębokimi wnękami arkadowymi w dwu kondygnacjach.
Krużganki obiegają wewnętrzny dziedziniec (wirydarz) z czterech stron. Od strony wschodniej, obok zakrystii mieści się kapitularz. Jest to pomieszczenie, w którym odbywały się zebrania konwentu pod przewodnictwem opata. Kapitularz wąchocki jest jednym z najlepiej zachowanych wnętrz romańskich w Polsce. Pomieszczenie kapitularza przykrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe, wsparte na czterech kolumnach i sześciu wspornikach przyściennych. Kolumny mają bogato zdobione głowice, a bazy kolumn ozdobiono wizerunkami zwierzęcymi (gołębie, wilki, lwy, czy smoki). Kapitularz posiada trzy otwory okienne: rozetę z witrażem przedstawiającym św. Bernarda oraz dwa podłużne okna po bokach. Dawniej ściany kapitularza obiegała kamienna ława, na której zasiadali zakonnicy podczas obrad, a pod okrągłym oknem znajdował się tron opata. Dziś ławy i tron są drewniane. Z krużganków do kapitularza prowadzi skromny portal, lecz po obu jego stronach znajdują się przeźrocza w postaci pięknych biforiów zdobionych dekoracjami roślinnymi.
Obok kapitularza znajdują się schody prowadzące do dormitarza, czyli sypialni mnichów, obok których umiejscowiony był karcer zakonny – niewielkie pomieszczenie sklepione kolebką, pozbawione okien.
We wschodnim skrzydle godnym uwagi pomieszczeniem jest również fraternia. Było to pomieszczenie przeznaczone do codziennej pracy mnichów. Krzyżowo-żebrowe sklepienie pomieszczenia wsparte jest na jednym filarze centralnym i filarach przyściennych. Sala ta jest dość ciemna, ponieważ posiada tylko jedno niewielkie okno. Sklepienie fraterni jest ciemne od płomieni świec, przy których zakonnicy pracowali.
W południowym skrzydle zachował się romański refektarz (jadalnia mnichów). Początkowo refektarz był wolnostojącym budynkiem, lecz w XVII wieku rozbudowano skrzydło południowe i refektarz został połączony wspólnym krużgankiem z resztą klasztoru. Refektarz jest trzyprzęsłowym pomieszczeniem przykrytym rozciągniętym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym jedynie na ścianach, bez kolumn. W refektarzu zachowały się fragmenty polichromii oraz dekoracje rzeźbiarskie, w tym jedyna zachowana rzeźba figuralna, w postaci głowy mnicha.
W skrzydle południowym podczas badań archeologicznych odkryto pozostałości pomieszczenia, będącego swego rodzaju kotłownią, a także kilka elementów sieci grzewczej, w tym płyty z otworami do przepuszczania nagrzanego powietrza. Jest to dowód, że średniowieczny klasztor wąchocki miał centralne ogrzewanie.
Cysterski klasztor wraz z kościołem w Wąchocku został zbudowany na przełomie XII i XIII wieku. Jest jednym z najpiękniejszych przykładów architektury romańskiej Polsce. Fundatorem opactwa był w 1179 roku biskup krakowski Gedko (Gedeon). Budowniczym opactwa był Simon, z pochodzenia Włoch.
