Gdzie się znajduje?
Sandomierz jest położony nad Wisłą, na siedmiu wzgórzach, stąd nazywane czasem „małym Rzymem”. Większość zabudowy wraz z historycznym centrum, położona jest na lewym brzegu Wisły, a przemysłowa część leży przy prawym brzegu rzeki. Historycznie położony jest w Małopolsce, główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej.
Dojazd/dojście
Udając się do Sandomierza własnym środkiem transportu GPS zaprowadzi nas tam (raczej) bezbłędnie.
A podróżując transportem publicznym:
Od Warszawy jedzie pociąg IC do stacji Sandomierz. Położona jest ona po drugiej stronie Wisły i do katedry jest niecałe 3 km (ale jest komunikacja miejska, więc można dojechać).
Z innych miast można znaleźć autobusy – te zatrzymują się bliżej – przy Bramie Opatowskiej.
Kościół położony jest na wzniesieniu, które nazywane jest Wzgórzem Świętojakubowym (Jakubowym), w niedalekiej odległości od Zamku Królweskiego. Na wzgórzu, od strony zamku dominikanie uprawiają winorośl.
Historia
Współczesna XIII-wieczna świątynia stoi na miejscu jeszcze starszego kościoła. Według Kadłubka kościół św. Jakuba został ufundowany przed 1211 rokiem przez piastowską księżniczkę Adelajdę Kazimierzównę, córkę Kazimierza II Sprawiedliwego, księcia krakowskiego. Fundatorka po swojej śmierci 8 grudnia 1211 została w nim pochowana. Jak podaje Jan Długosz w Liber beneficiorum decyzją biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, od 1226 roku kościół jest siedzibą konwentu dominikańskiego. Notatka Bernarda Guiego sugeruje, że zakonnicy wprowadzili się do niego rok później. Sandomierski klasztor jest drugim po krakowskim konwencie Świętej Trójcy klasztorem dominikańskim w Polsce i jednym z najstarszych klasztorów dominikańskich w Europie (założony 10 lat po zatwierdzeniu reguły zakonnej).
Wykonaniem fundacji konwentu zajmował się bratanek biskupa – św. Jacek Odrowąż. Biskup Iwon Odrowąż ufundował dla zakonników zachowany do dziś kościół. Zakonnicy dobudowali budynki klasztorne przylegające do kościoła oraz zajęli się budową nowego ceglanego kościoła. Ukończenie budowy klasztoru nastąpiło w 1241 roku. Kościół uważany za najlepszy przykład wczesnej architektury dominikańskiej w Polsce a nawet w Europie Środkowej. Powstał w dwóch etapach w 2. ćwierci XIII wieku, najpierw wzniesiony został korpus nawowy przez reprezentujący bardzo wysoki poziom północnowłoski warsztat budowlany. Krótko potem powstało prezbiterium (chór zakonny) zbudowane przez warsztat pochodzący ze Śląska. W 2. połowie XIII wieku do korpusu dostawiona została dzwonnica.
Nowo powstały konwent dotknęło w 1259 roku tragiczne wydarzenie, kiedy to w czasie najazdu tatarów na Sandomierz wszyscy dominikanie w liczbie 49 zostali wymordowani. W tym czasie gród był usytuowany na Wzgórzu Jakubowym, wokół kościoła. Dla ochrony mieszkańców gród usytuowano bliżej skarpy wiślanej. Tak więc współczesne Stare Miasto Sandomierza nie jest więc jego najstarszą częścią, a Rynek Starego Miasta jest typowym przykładem zabudowy renesansowej. Ta zawiłość doprowadza do sytuacji, w której Wzgórze Jakubowe określane jest potocznie jako Stare Stare Miasto, a Rynek Starego Miasta jako Nowe Stare Miasto. Kościół i klasztor położone są przy ulicy Staromiejskiej.
W kolejnych wiekach kościół był kilkakrotnie przekształcany. Pierwszy gruntowny remont świątynia przeszła w 1399 roku po finansowym wsparciu królowej Jadwigi Andegaweńskiej, która często odwiedzała ten kościół. Na początku XIV w. dobudowano do zachodniej ściany świątyni wczesnogotycką dzwonnicę, murowaną z cegły, w układzie polskim, w której znajdują się dzwony z 1314 oraz 1389. W 1605 roku dobudowana została kaplica Męczenników Sandomierskich z fundacji Teofila Szemberga, dowódcy polskiej artylerii w bitwie pod Cecorą. W prezbiterium postawiono sarkofag fundatorki – księżnej Adelajdy. Wykonany został w 1676 roku z jednego kloca drzewa dębowego, w środku znajduje się mosiężna trumienka ze szczątkami księżnej. W ściany naw wmurowano epitafia – najstarsza Jana Ostroroga z 1427 roku z herbem Nałęcz i gotyckim, łacińskim napisem, Rafała Granowskiego w rycerskiej zbroi.
W latach 1907-1909 podjęto w dużej mierze udaną próbę przywrócenia świątyni jej pierwotnego wyglądu. Od tego czasu kościół bez większych zmian przetrwał do dzisiaj.
Co możemy zobaczyć
Kościół św. Jakuba w Sandomierzu jest budowlą późnoromańska, wzniesioną z cegły. Złożony jest z trójnawowego, pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu i trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego prostą ścianą. Nawę główną i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe, nawy boczne nakryte są dachami jednospadowymi. Elewacje zewnętrzne korpusu ozdobione są wysokiej klasy dekoracją złożoną z fryzów ceramicznych a nad oknami także zoomorficznych. Cegła została ułożona w układzie wendyjskim. Jest przykładem połączenia architektury romańskiej i gotyckiej, stanowi unikatową formę przejściową pomiędzy tymi dwiema epokami. Trójkątne wschodnie szczyty zdobią fryzy kratkowe. Okna częściowo rekonstruowane posiadają półkoliste zamknięcia. Od południa do wnętrza prowadzi okazały uskokowy portal z dwudzielnym wejściem o trójlistnych łukach i dekoracją z masek i motywów roślinnych. Nawa główna nakryta jest drewnianym stropem płaskim, nawy boczne posiadają otwartą więźbę dachową, zaś prezbiterium nakrywa barokowe sklepienie kolebkowe z lunetami, pokryte dekoracją stiukową typu lubelskiego. Nawę główną od naw bocznych oddzielają ostrołukowe arkady międzynawowe, znacznie wyższe od południa, wsparte na kwadratowych filarach. Nawę główną od zachodu zamyka chór muzyczny zbudowany w 1776 roku. Przy północno-zachodnim narożniku korpusu znajduje się wczesnogotycka dzwonnica z 2. połowy XIII wieku, dwukondygnacjowa z bliźnimi otworami ostrołukowymi w dwułucznych wnękach.
Wnętrze jest dość skromne. W ściany wmurowane zostały liczne epitafia, jest też kilka pomników i płyt nagrobnych. Wśród nich wyróżniają się trzy: ustawiony w prezbiterium sarkofag Adelajdy z 1676 roku, z leżącą postacią zmarłej wykonaną z jednego kawałka dębu, wmurowana w ścianę południowej nawy gotycka płyta Jana Ostroroga (zm. 1427) z rytym herbem Nałęcz oraz umieszczona pod chórem rzeźbiona postać niezidentyfikowanego rycerza z XVI wieku.
W nawie północnej umieszczono późnorenesansowy ołtarz św. Zyty. Pierwotnym miejscem ołtarza była kaplica św. Walentego, jemu też poświęcony był ten ołtarz. W 1910 roku umieszczono w nim obraz św. Zyty rozdającej jałmużnę, autorstwa Karola Frycza, ufundowany przez Stowarzyszenia Panien Służebnych.
Prace remontowe przeprowadzone zostały w latach 1905–1915, po pożarze z 1905 roku. Projektantem przebudowy był Jarosław Wojciechowski. Przywrócono wówczas romańskie okna. Wstawiono w nie secesyjne witraże. Zaprojektowane zostały przez krakowskiego artystę Karola Frycza. Na witrażach w prezbiterium znajdują się portrety (m.in.: Wizja św. Jacka, Tomasza z Akwinu, Marii Magdaleny, Urszuli, Katarzyny Aleksandryjskiej), na ścianie południowej znajduje się obraz patrona – św. Jakuba Apostoła, natomiast z tyłu znajdują się dwie figury dominikanów (Jacka i Czesława). Współczesny ołtarz oraz żyrandole zaprojektował Wiktor Zin.
Przy prezbiterium na zakończeniu nawy południowej znajduje się kaplica Matki Bożej Różańcowej. Kaplica zbudowana została w XVII wieku w stylu wczesnobarokowym i początkowo poświęcona była św. Walentemu, a ze względu na fundatorów nazywana Kaplicą Roszkowskich. Obecnie kaplica ta jest także wykorzystywana jako kaplica Najświętszego Sakramentu z tabernakulum. Współczesny wygląd kaplicy nabrał cech secesyjnych za sprawą Karola Frycza. Wejście do kaplicy jest zazwyczaj zamknięte ozdobną, kutą kratą z 1910 roku. Nad wejściem do kaplicy znajdują się herby m.in.: Sandomierza, województwa sandomierskiego, Polski, Roszkowskich. Witraże w kaplicy nawiązują do kultu maryjnego w Polsce (m.in.: Matki Bożej Częstochowskiej – Królowej Polski, fragment Bogurodzicy) wykonane zostały w pracowni witraży Stanisława Gabriela Żeleńskiego. Malowidła przedstawiają aniołów z kadzielnicami oraz motywy roślinne. Dekoracja kaplicy wykonana została w latach 1907–1910. W ołtarzu umieszczony jest czczony jest wizerunek Maryji z Dzieciątkiem Jezus, nazwany Matką Bożą Różańcową. Z tym maryjnym kultem związane było działające od 1597 roku Sandomierskie Bractwo Różańcowe. Obraz pochodzi z pierwszej połowy XVII wieku, wzorowany jest na częstochowskim wizerunku Czarnej Madonny. Przeniesiony został tu z nieistniejącego drugiego sandomierskiego kościoła dominikanów – Marii Magdaleny.
Po północnej stronie prezbiterium dostawiona jest manierystyczna kaplica Męczenników Sandomierskich nakryta kopułą na ośmiobocznym tamburze. Kopuła od wewnątrz ozdobiona jest barokowymi sztukateriami z 1642 roku. Zresztą kaplica ta odróżnia się bogactwem wystroju od pozostałych wnętrz. Obok dekoracji stiukowej ściany kaplicy pokrywa polichromia iluzjonistyczna autorstwa Karola de Prevot, który przedstawił sceny męczeństwa dominikanów sandomierskich w 1259 roku oraz Męczeństwa ojca Augustyna Rogali w 1657 roku. W późnobarokowym ołtarzu ustawionym w kaplicy znajduje się obraz Męczenników sandomierskich. Najstarszym zabytkiem w kaplicy jest gotycka płyta nagrobna księżnej Adelajdy (zm. 1211), córki księcia Kazimierza Sprawiedliwego, z rytą postacią zmarłej.
W tylnej części znajduje się kaplica św. Jacka z XVII wieku, która według tradycji stoi w miejscu jego średniowiecznej celi, gdy przebywał w Sandomierzu, w zburzonych dziś pomieszczeniach klasztornych. Centralną część stanowi obraz św. Jacka z rokokowymi ramami. Odgrodzona jest XVII-wieczną kutą kratą. Kaplica obecnie wykorzystywana jako miejsce sprawowania sakramentu spowiedzi. We wnętrzu znajdują się barokowe i współczesne konfesjonały.
Kościół św. Jakuba Apostoła w Sandomierzu zbudowany został razem z budynkami klasztornymi dominikanów w 1236 roku. Jest to jeden z najstarszych kościołów w całości wzniesionych z cegły na terenie Polski.
